BMT 2026 yil avgust oyi o‘rtalariga kelib moliyaviy inqirozga uchragan bo‘lishi mumkin. Asosiy sabab — AQSh va Xitoy o‘z badallarini kechiktirib, moliyalashtirishni siyosiy bosim vositasi sifatida ishlatmoqda. Tashkilot allaqachon 3 ming ish o‘rnini qisqartirgan va Afrikadagi tinchlikparvar operatsiyalarni favqulodda to‘xtatishni boshlagan.
The Wall Street Journal (WSJ) ma'lumotlariga ko‘ra, tanqidiy vaziyat AQSh va Xitoy — tashkilot bazaviy byudjetining 42 foizini ta'minlovchi ikki yirik donor — o‘z to‘lovlarini ataylab kechiktirishi yoki ushlab qolishi tufayli yuzaga kelgan. BMT Bosh kotibi Antoniu Guterrish bu jarayonni “bankrotlikka poyga” deb atagan. Shu fonda tashkilot misli ko‘rilmagan tejamkorlik choralarini ko‘rmoqda, jumladan, minglab ish o‘rinlarini qisqartirish, Afrikadagi tinchlikparvar missiyalarni qisqartirish va “ko‘k dubulg‘alar” uchun o‘z askarlarini taqdim etuvchi kambag‘al mamlakatlarga to‘lovlarni to‘xtatish.
BMTning moliyaviy inqirozi 2025 yil oktyabr oyida boshlangan edi. O‘shanda Guterrish 2026 yil uchun byudjetni 3,153 milliard dollargacha qisqartirgan (2025 yilga nisbatan 15,1 foizga kam) va shtat jadvalini 18,8 foizga (11 594 lavozimgacha) qisqartirgan. 2025 yilga tashkilot 135 million dollar defitsit bilan kirgan va kuzga kelib 193 a'zo davlatdan atigi 136 tasi majburiy badallarni to‘liq to‘lagan. Vaziyatni BMTning ichki qoidalari ham og‘irlashtirmoqda: yil davomida ishlatilmagan mablag‘lar davlatlarga kredit sifatida qaytarilishi kerak. 2026 yil boshida tashkilot 300 million dollarni qaytarishga majbur bo‘lgan, 2027 yilda esa bu 600 million dollarga yetishi mumkin (byudjetning 20 foizi), bu esa likvidlikni butunlay yo‘q qiladi.
Defitsitning asosiy manbai AQSh bo‘lib, uning BMT oldidagi qarzi 4 milliard dollardan oshgan. WSJ ta'kidlashicha, Tramp ma'muriyati moliyalashtirishga yondashuvni qat'iy o‘zgartirgan: yillik gumanitar yordam 10 milliard dollardan 3,8 milliard dollargacha qisqartirilgan va JSST kabi asosiy agentliklardan chiqilgan. Vashington BMTdan yanada chuqurroq qisqartirishlarni, mashina tarjimasiga o‘tishni va biznes-klassdan voz kechishni talab qilmoqda. Biroq, agar qarz ikki yildan oshsa, AQSh Bosh Assambleyada ovoz berish huquqini yo‘qotishi mumkin — bu 2027 yilda sodir bo‘lishi mumkin.
Xitoy esa, WSJ so‘roviga ko‘ra, ekspertlar “to‘lov tizimi bilan o‘yinlar” deb ataydigan yanada nozik bosim taktikasini qo‘llamoqda. Pekin o‘zini xalqaro hamkorlikning asosiy himoyachisi deb atasa-da, aslida to‘lovlarni yil oxirigacha kechiktirib, buni siyosiy ta'sir vositasi sifatida ishlatadi. 2026 yil may oyida tashqi ishlar vaziri Van I tashrifi chog‘ida 850 million dollar favqulodda to‘lov kiritilgan bo‘lsa-da, Xitoy hali ham 455 million dollar qarzdor.
Tahlilchilarning fikricha, BMT xavfli tendensiya garoviga aylangan. Nyu-York universiteti eksperti Treysi Kamelli ta'kidlashicha, AQSh bu tendensiyaning eng yorqin namunasi, chunki BMTning gumanitar dasturlarini moliyalashtirish Buyuk Britaniya, Germaniya, Shvetsiya, Niderlandiya va Argentina tomonidan ham qisqartirilmoqda. Birlashgan Millatlar Jamg‘armasi vakillari esa AQShning favqulodda vaziyatlar uchun tanlab mablag‘ ajratishi asosiy qarz muammosini hal qilmasligini ta'kidlaydi. Natijada, WSJ hisob-kitoblariga ko‘ra, agar avgust o‘rtalariga kelib badallar va kreditlarni muzlatish bo‘yicha murosaga erishilmasa, BMT 40 ming xodimiga ish haqi to‘lay olmaydi va global xavfsizlik hamda oziq-ovqat yordami dasturlari to‘xtaydi.
Source: podrobno.uz