Lotin Amerikasida so‘nggi yillarda o‘ta o‘ng populistlar bir qator prezidentlik saylovlarida g‘alaba qozonib, mintaqadagi siyosiy muvozanatni o‘zgartirmoqda. Kolumbiyada o‘ta o‘ng nomzod Abelardo de la Espriella chap qanot raqibi Ivan Cepedani mag‘lub etdi. Chilida Xose Antonio Kast mart oyidagi saylovlarda g‘alaba qozonib, ta’lim va ijtimoiy himoyani qisqartirish, biznesga soliq imtiyozlari berish va’dalari bilan kelgan. Argentinada esa 2023 yildan beri Donald Trampning muxlisi bo‘lgan o‘ng populist Xavyer Milei hukmronlik qilmoqda.
Hozirda Boliviya, Kosta-Rika, Ekvador, Salvador, Gonduras, Panama, Paragvay va Peruda o‘ng yoki konservativ kuchlar hokimiyatda. Braziliya, Kuba, Gvatemala, Meksika, Nikaragua, Urugvay va Venesuela esa chap yoki o‘ta chap hukumatlar tomonidan boshqarilmoqda. Braziliyada kuzda bo‘lib o‘tadigan saylovlarda amaldagi prezident Lula da Silvaga qarshi o‘ta o‘ng nomzod Flavio Bolsonaro (sobiq prezident Jair Bolsonaroning o‘g‘li) kurashadi.
Germaniya Global va Mintaqaviy Tadqiqotlar Instituti rahbari Sabine Kurtenbaxning fikricha, o‘ng qanotning muvaffaqiyati uchta asosiy muammo bilan bog‘liq: haddan tashqari ijtimoiy tengsizlik, yuqori jinoyatchilik darajasi va qonun ustuvorligining yo‘qligi. Kolumbiyada de la Espriella qurolli guruhlar va narkokartellarga qarshi kurashishni va’da qildi. Kurtenbax buni “jazolovchi populizm” yoki “Bukele modeli” deb ataydi.
Frankfurtdagi Goethe universiteti professori Yonas Volf xavfsizlik muammolari va saylovchilarning noroziligini o‘ngga siljishning asosiy sabablari deb hisoblaydi. Uning so‘zlariga ko‘ra, 2000-yillarning boshlarida “pushti to‘lqin” chap hukumatlarni hokimiyatga olib keldi, ammo bu davr koronavirus pandemiyasi bilan yakunlandi.
Vürtsburg universiteti siyosatshunosi Tomas Kestler bu jarayonni mayatnikning o‘ngga siljishi deb ataydi va yaqin kelajakda mayatnik yana chapga qaytishini kutadi. Biroq, agar va’dalar bajarilsa, o‘ng qanot mustahkamlanishi mumkin. Salvador prezidenti Bukele to‘daviy zo‘ravonlikni keskin kamaytirish va’dasini bajardi.
Volfning ta’kidlashicha, o‘ng kuchlar asosiy fuqarolik va inson huquqlarini ochiqdan-ochiq shubha ostiga qo‘ymoqda. Ular feministik va mahalliy xalqlar harakatlarining yutuqlarini orqaga qaytarishga intilmoqda. AQSh prezidenti Donald Tramp Lotin Amerikasidagi o‘ng ittifoqchilarni faol qo‘llab-quvvatlamoqda, jumladan Argentinaga moliyaviy yordam va Braziliyadagi Bolsonaro oilasiga ochiq qo‘llab-quvvatlash.
Kurtenbax “o‘ng” va “chap” yorliqlaridan tashqari, inson huquqlari va qonun ustuvorligiga qarashni taklif qiladi. “Avtonomiya va demokratik institutlar rolini tan oladigan hukumatlar bor, boshqalari esa, o‘ng yoki chap bo‘lishidan qat’i nazar, buni qilmaydi”, deydi u.
Source: www.dw.com