Tehron – Eronning 92 milliondan ortiq aholisi kun kechirish va omon qolish uchun kurashmoqda, biroq mamlakat iqtisodiyoti AQSh bilan besh oylik urushga qaramay, hali ham yiqilish arafasida emas.
Resurslarga boy mamlakat o‘nlab yillar davomida AQSh, Isroil va G‘arb bilan qarama-qarshilik va qattiq iqtisodiy embargolar sharoitida o‘zini-o‘zi ta’minlashga tayangan holda nisbatan diversifikatsiyalangan ichki iqtisodiyotni yaratgan. Qishloq xo‘jaligi, ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish sohalari neftga bog‘liqlikni kamaytirgan, yashirin neft savdosi, transchegaraviy savdo va norasmiy mehnat bozori esa iqtisodiyotning barqarorligini ta’minlagan.
Biroq, aholi bu zo‘riqishning katta qismini o‘z zimmasiga olishga majbur bo‘lgan. O‘n yildan ortiq davom etgan keng qamrovli sanksiyalar, o‘tgan yilning iyun oyidan beri davom etayotgan ikki urush, minglab odamlarning o‘limiga sabab bo‘lgan umummilliy norozilik namoyishlari va bir necha marta internet uzilishlari munosib ish haqi topish va kelajakka ishonch bilan qarashni qiyinlashtirgan.
Iqtisodchi Hadi Kahalzadehning so‘zlariga ko‘ra, iqtisodiy yiqilish deganda u ocharchilik va davlatning o‘z xodimlariga maosh to‘lash va asosiy xizmatlarni ko‘rsatish qobiliyatini yo‘qotishini tushunadi. Shu ma’noda, iqtisodiyot yiqilmagan. “Urush, blokada va sanksiyalar kombinatsiyasi qanchalik og‘riqli bo‘lmasin, yaqin orada bizni shu nuqtaga olib keladi deb o‘ylamayman”, deydi u.
Inflyatsiya taxminan 90 foizga yetgan, oziq-ovqat inflyatsiyasi dunyodagi eng yuqori ko‘rsatkichlardan biri bo‘lib, go‘sht, tuxum va o‘simlik yog‘i kabi asosiy mahsulotlar narxi o‘tgan yil davomida uch baravardan oshgan. Ish haqi esa tezda ortda qolmoqda. Import qilinadigan tovarlar milliy valyutaning AQSh dollariga nisbatan qadrsizlanishi tufayli doimiy ravishda qimmatlashmoqda.
Kahalzadehning ta’kidlashicha, iqtisodiy zarbalar ko‘pincha inflyatsiya va valyuta qadrsizlanishi orqali yumshatiladi, bu esa import va ishlab chiqarishni rag‘batlantiradi, tovarlarni do‘konlarda saqlaydi, lekin ularni tobora qimmatlashtiradi. “Bu tizimni ishlashini ta’minlaydi, ammo xarajatlarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri uy xo‘jaliklariga yuklaydi”, deydi u.
Eng kam oylik ish haqi 100 dollardan kam, hukumat esa naqd pul subsidiyalari va asosiy mahsulotlar uchun elektron kuponlar taklif qiladi, bu bir necha dollarni tashkil qiladi. Hukumat matbuot kotibi Fatemeh Mohajerani kupon tizimidagi do‘konlarga to‘lovlarni kechiktirilgan holda amalga oshirishga muvaffaq bo‘lganini, ammo bir qancha yirik banklarning kiberhujumlar tufayli ishlamay qolgani sababli pullar hali yetib bormaganini aytdi.
Saba Pensiya Strategiyalari Institutining 2025 yilgi hisobotiga ko‘ra, besh yil oldin eronliklarning 30 foizdan sal ko‘prog‘i qashshoqlik chegarasida yashagan bo‘lsa, bu ko‘rsatkich joriy yilda 45 foizga yetishi va o‘sishda davom etishi kutilmoqda. Germaniyaning Filipps-Universiteti Marburg professori Muhammad Rizo Farzanegan “endemik korruptsiya” iqtisodiyot uchun eng jiddiy ichki tahdid ekanini ta’kidlaydi.
Farzaneganning so‘zlariga ko‘ra, neft daromadlari hukumatga kamchiliklarni yashirish va oqibatlarni kechiktirish imkonini bergan, ammo ular renta izlash va davlatga haddan tashqari qaramlikni rag‘batlantirgan, bu esa xususiy sektorni zaiflashtirgan. “Uy xo‘jaliklari iste’molni kamaytiradi, firmalar investitsiyalarni kechiktiradi va o‘qimishli ishchilar emigratsiyani ko‘rib chiqadi. Iqtisodiyot ishlashda davom etadi, ammo o‘rta sinfning qisqarishi, kapital shakllanishining pasayishi va kelajakka ishonchning yo‘qolishi evaziga”, deydi u.
Eron Bosh Taftish Tashkiloti rahbari Zabihulloh Xudaiyan davlat televideniyesiga bergan intervyusida, sanksiyalar ostida neft va boshqa mahsulotlarni sotishdan tushgan mablag‘larni qaytarish uchun tayinlangan “ishonchli shaxslar” mamlakatga xiyonat qilgani va pulni o‘zlashtirganini aytdi. Ularning qo‘lida kamida 11 milliard dollar bor, shundan 1,6 milliard dollar noto‘g‘ri ishlatilgan. U 20 mingdan ortiq eksportyor qonun bo‘yicha 94 milliard yevro eksport tushumini qaytarishi kerakligini, ammo buni qilmaganini qo‘shimcha qildi.
Kahalzadehning ta’kidlashicha, uzoq muddatli sanksiyalar Eronning ijtimoiy-iqtisodiy piramidasini butunlay o‘zgartirgan. 2011 yilda o‘rta sinf aholining ko‘p qismini tashkil qilgan bo‘lsa, bugungi kunda u ozchilikka aylangan. Kambag‘al va qashshoqlikka zaif odamlar endi aholining taxminan 70 foizini tashkil qiladi. Bu tendentsiya davom etadi.
Farzaneganning so‘zlariga ko‘ra, sanksiyalar va mojaro tahdidi saqlanib qolar ekan, ichki iqtisodiy islohotlarning o‘zi barqaror tiklanishni keltira olmaydi. “Siyosiy tizim omon qolsa ham, iqtisodiyot surunkali kasal bo‘lib qolishi mumkin”, deydi u. “Eng muhim iqtisodiy siyosat – bu diplomatiya orqali geosiyosiy xavfni kamaytirishdir. Barqaror muhit bo‘lmasa, Eron iqtisodiyoti omon qolishi mumkin, ammo chinakam tiklanish imkoniyati kam bo‘ladi.”
Source: www.aljazeera.com