Pokistonning sobiq bosh vaziri Imron Xon qamoqda uch yilni to‘ldirgan bir paytda, uning oilasi, partiyasi va xalqaro inson huquqlari tashkilotlari uning yolg‘izlikda saqlanishini qoralab, konstitutsiyaviy huquqlarini tiklashni talab qilmoqda.
Chorshanba kuni kuchli xavfsizlik choralari ostida Xonning Pokiston Tehrik-e-Insaf (PTI) partiyasining minglab a'zolari va tarafdorlari mamlakat bo‘ylab namoyishlar o‘tkazib, uning zudlik bilan ozod etilishini so‘radi.
73 yoshli Xon 2018-yildan 2022-yil apreligacha Pokiston bosh vaziri bo‘lib ishlagan. U ishonchsizlik votumi orqali hokimiyatdan chetlashtirilgan va bu qarorni AQSh bilan til biriktirgan harbiy fitna deb atagan, biroq Vashington va harbiy doiralar bu ayblovlarni rad etgan.
Xon hokimiyatdan chetlashtirilishiga qarshi mitinglar o‘tkazayotganda, 2023-yil may oyida qisqa muddatga hibsga olingan, so‘ngra o‘sha yilning 5-avgustida korrupsiya va davlat sirlarini oshkor qilish kabi bir qancha ayblovlar bilan qamoqqa olingan. U barcha ayblovlarni siyosiy motivli deb rad etgan.
O‘shandan beri sobiq kriketchi-siyosatchi va uning rafiqasi Bushra Bibi bir nechta ishlar bo‘yicha sudlangan, hokimiyat esa PTIga qarshi ta'qiblarni kuchaytirib, uning yetakchilarini hibsga olgan va partiyani 2024-yilgi umumiy saylovlarda qatnashishdan chetlashtirgan.
Xon hozirda korrupsiya bo‘yicha 14 yillik qamoq jazosini o‘tamoqda, rafiqasi esa xuddi shu ishda 7 yilga hukm qilingan. Dekabr oyida ular davlat sovg‘alari bilan bog‘liq ishda yana 17 yilga qo‘shimcha qamoq jazosiga hukm qilingan.
PTI X’da “Uch yil. Qamoq devorlari ortida minglab kunlar. Uning ruhini sindirishga cheksiz urinishlar. Ammo ular muvaffaqiyatsizlikka uchradi”, deb yozgan. Partiya, shuningdek, “Demokratiya, konstitutsiyaviy boshqaruv va xalqning o‘z kelajagini tanlash huquqi uchun kurash o‘zboshimchalik bilan qamoqqa olishlar bilan tugamaydi”, deb ta'kidlagan.
Inson huquqlari bo‘yicha xalqaro tashkilot Amnesty International Xonning oilasini sakkiz oydan ko‘proq vaqt davomida ko‘rmaganini va dekabrdan beri advokatlari bilan mazmunli uchrashuvlar o‘tkaza olmaganini ma'lum qilgan. Tashkilotning Janubiy Osiyo bo‘yicha mintaqaviy direktori vazifasini bajaruvchi Izabel Lasse Pokiston hukumatini Xon va uning rafiqasining oila va advokatlar bilan uchrashish huquqini “shartsiz tiklashga” chaqirgan.
Birlashgan Millatlar Tashkilotining ikkita mexanizmi ham Xonning qamoqdagi muomalasi xalqaro standartlarga javob bermasligini alohida ta'kidlagan. 2024-yil iyulida BMTning O‘zboshimchalik bilan qamoqqa olish bo‘yicha ishchi guruhi Xonning qamoqda saqlanishini “o‘zboshimchalik” deb topib, uning yoshi (73) tufayli “umrbod qamoq jazosiga hukm qilingan” degan ogohlantirish bergan.
Dekabr oyida BMTning qiynoqlar bo‘yicha maxsus ma'ruzachisi Elis Jill Edvards Xon kuniga 23 soatgacha yolg‘izlikda, doimiy kamera kuzatuvi ostida saqlanayotganini va bu sharoitlar qiynoqqa teng bo‘lishi mumkinligini aytgan. Shuningdek, Bibining kamerasi ham havosi yetarli emasligi va u sezilarli darajada ozgani haqida xabarlar bor.
Xonning sog‘lig‘i uning qamoqda o‘tkazgan to‘rtinchi yilining boshidagi asosiy bahsli masalalardan biriga aylangan. U yanvar oyida o‘ng ko‘zida retinal kasallik aniqlanganidan keyin davlat shifoxonasida besh marta ukol qilingan, ammo PTI ma'lumotlariga ko‘ra, bu haqda uning oilasi va advokatlariga oldindan xabar berilmagan.
O‘tgan hafta Oliy sud Xonning Islomoboddagi xususiy shifoxonaga ko‘chirish va o‘zi tanlagan shifokorlarga murojaat qilish haqidagi iltimosini ko‘rib chiqishga rozi bo‘lgan. Bu iltimos fevral oyidan beri sudda ko‘rib chiqilmay kelayotgan edi.
Pokiston hukumati Xonning qamoqda saqlanishi va sog‘lig‘i bo‘yicha xalqaro tanqidlarga javoban, uning qamoq sharoitlari “doimiy sud nazorati” ostida ekanini va unga “maxsus turar joy, ovqat tayyorlash imkoniyatlari, jismoniy mashqlar uchun jihozlar va boshqa qulayliklar” taqdim etilganini aytgan. Ichki ishlar vaziri Tallal Chaudriy “Xalqaro tashkilotlarning kuzatuvlari Pokistonning mustaqil sudlari yoki vakolatli institutlari xulosalaridan ustun turolmaydi”, deb ta'kidlagan.
Tahlilchilar Xonning ozod etilishi harbiy doiralarning strategik hisob-kitoblariga bog‘liq bo‘lishi mumkinligini aytmoqda. PoliTact tahlilchisi Arif Ansar “Pokistonning qudratli armiyasi va hukumat partiyalari Xonni asosiy siyosiy raqib sifatida ko‘rar ekan, davlat uchun uning siyosatga qaytishini osonlashtirishga “juda kam rag‘bat” bor”, degan.
Biroq, ba'zi sharhlovchilar Xonning o‘z siyosiy pozitsiyasi ham muammo ekanini ta'kidlamoqda. Islomobodlik siyosiy sharhlovchi Zaygam Xon harbiylar 2023-yil 9-maydagi zo‘ravonliklar uchun Xondan uzr so‘rashni kutayotganini, ammo u rad etganini aytgan. PTI vakili Abuzar Salman Niazi esa sud tizimi mustaqilligini yo‘qotganini va Xonning qamoqda saqlanishi “oddiy adliya boshqaruvidan tashqaridagi omillar” bilan bog‘liqligini ta'kidlagan.
Source: www.aljazeera.com