Janubiy Afrikaning shimoli-g‘arbiy provinsiyasidagi Rustenburg shahri yaqinidagi tashlandiq kon maydonchasida 13-avgust kuni tuproq devori qulashi oqibatida kamida 14 nafar konchi halok bo‘ldi. Qurbonlarning aksariyati hujjatsiz muhojirlar ekani taxmin qilinmoqda. Voqea joyida qutqaruv ishlari davom etmoqda, biroq politsiya ma’lumotlariga ko‘ra, yer ostida yana ko‘plab konchilar qolgan bo‘lishi mumkin.
Halokatdan omon qolgan lesotolik muhojir Lerotodi Nale (familiyasi o‘zgartirilgan) Al Jazeera nashriga bergan intervyusida: “Hammasi bir zumda sodir bo‘ldi, yer o‘nlab odamni yutib yubordi”, — degan. Nale pasportsiz bo‘lgani uchun voqea joyidan qochib ketgan, chunki hibsga olinishdan qo‘rqqan. Shimoli-g‘arbiy provinsiya politsiya komissari general-leytenant Artur Adams jurnalistlarga ma’lum qilishicha, yer ostida hali ham konchilar qolgan bo‘lishi mumkin.
Ushbu fojea Janubiy Afrikaning xrom boyligining yashirin tomonini ochib berdi: noqonuniy iqtisodiyotda zaif muhojirlar, ishsiz sobiq konchilar va jinoiy guruhlar foydali mineral savdo atrofida birlashgan. Rustenburg Bushveld Igneous Complex ustida joylashgan bo‘lib, bu dunyodagi eng boy geologik tuzilmalardan biri hisoblanadi. Bu yerda platina guruhi metallari va xromning katta konlari mavjud.
Janubiy Afrika dunyodagi eng yirik xrom ishlab chiqaruvchi va eksport qiluvchi davlatdir. Uning rudasi global ta’minot zanjirlariga, ayniqsa Xitoyning zanglamaydigan po‘lat sanoatiga yo‘naltirilgan. Biroq rasmiy kon sanoati bilan bir qatorda, mamlakatning ayrim hududlarida, jumladan Shimoli-g‘arbiy provinsiyada noqonuniy qazib olish kengaymoqda. Hukumat tashlandiq konlarni qayta tiklash dasturlarini e’lon qilgan, biroq tanqidchilar bu choralar muammoning ko‘lamiga mos kelmayotganini ta’kidlamoqda.
Metallar bo‘yicha ekspert Tapuva Nhachi “tashlandiq konlar o‘lik qabrlarga o‘xshaydi, chunki u yerda tog‘ jinslarining barqarorligini tasdiqlaydigan geologlar yo‘q”, degan. Uning so‘zlariga ko‘ra, bir oy ham o‘limsiz o‘tmaydi. Xrom noqoniy operatorlar uchun jozibador, chunki konlar yer yuzasiga yaqin joylashgan bo‘lib, qazib olish xarajatlarini kamaytiradi. Ekologik remediatsiya bo‘yicha mutaxassis Shamiso Mupara ta’kidlashicha, jinoiy tarmoqlar uchun rudani qazib olish, qayta ishlash va ta’minot zanjirlariga kiritish osonroq.
Nale tizim Janubiy Afrika chegaralaridan tashqarida boshlanishini tasvirlaydi. Lesoto, Zimbabve va Mozambikdan kelgan hujjatsiz muhojirlar, shuningdek, ishsiz janubiy afrikaliklar, jumladan sobiq konchilar, vositachilar tomonidan yollanadi. Ular transport puli berib, Rustenburg xrom konlarida ish va’da qilishadi. Nalening so‘zlariga ko‘ra, ishchilar jinoiy guruhlar tomonidan boshqariladigan guruhlarga bo‘linadi. U “Maresha” karteli deb atalgan guruh daromadning 70 foizini olib, qarzlarni qaytarmaguncha xavfli konlarda ishlashga majbur qilishini da’vo qilmoqda.
Yoxannesburgdagi Vitvatersrand universitetining migratsiya bo‘yicha mutaxassisi Loren Landau: “Qashshoqlik, ishsizlik va zaif huquqni muhofaza qilish kombinatsiyasi zaif ishchilarning barqaror oqimini yaratmoqda. Bu konchilar o‘lishi yoki jarohat olishi bilanoq, ularning o‘rnini boshqa muhtoj erkaklar egallaydi”, — degan.
Halokatdan so‘ng, 29 yoshli Dineo Moto eri Kgadi Ntuli (35 yosh) haqida xabar kutmoqda. U Lesotodan 400 kilometr masofani bosib o‘tib kelgan. Eri yanvar oyida uyini tark etib, Rustenburg xrom konlarida ishlashga ketgan edi. “Lesotoda qurg‘oqchilik tufayli echkilarimiz, ekinlarimiz va mevalarimiz uchun suv yo‘q edi. Ish ham, oziq-ovqat ham yo‘q edi”, — deydi u.
Shimoli-g‘arbiy provinsiyadagi Baphalane an’anaviy kengashining rahbari Mmanotshe Ramokoka noqonuniy kon qazish qishloq xo‘jaligi yerlariga zarar yetkazayotganini, suv ta’minotiga tahdid solayotganini va jamoalar bilan jinoiy guruhlar o‘rtasida mojarolarni keltirib chiqarayotganini aytadi. “Bu ekologik urush zonasi”, — degan u. Uning so‘zlariga ko‘ra, jinoiy guruhlar xrom uchun tuproqni olib tashlash uchun sanoat uskunalarini ijaraga olishga millionlab mablag‘ sarflaydi, oddiy konchilar esa foydaning kichik qismi uchun halok bo‘ladi.
Janubiy Afrika hukumati 2023-yilda noqonuniy kon qazishga qarshi “Operation Vala Umgodi” operatsiyasini boshlagan. Politsiya noqoniy kon qazish tarmoqlariga qarshi choralar ko‘rilayotganini aytmoqda. Hawks maxsus bo‘limi vakili podpolkovnik Tinyiko Mathebula ma’lum qilishicha, so‘nggi ikki yil ichida Rustenburgda 23 ta noqonuniy kon qazish ishi ro‘yxatga olingan, 63 kishi ayblangan. Politsiya 20 yuk mashinasi va 15 ekskavatorni musodara qilgan.
Biroq faqat huquqni muhofaza qilish choralari bu tsiklni to‘xtata olmaydi. Qashshoqlik ishchilarni xavfli konlarga surishda davom etar ekan va jinoiy guruhlar xrom boyligiga kirishni nazorat qilar ekan, bu fojealar takrorlanishi mumkin. Landau: “Hech narsa ochlarni qo‘rqita olmaydi”, — degan.
Source: www.aljazeera.com