Janubiy Afrika Respublikasining Sharpeville shahrida 1960-yil 21-martda sodir etilgan qirg‘in qurbonlari va ularning oilalari o‘nlab yillar davomida adolat izlamoqda. O‘shanda politsiya aparteid rejimining hujjat tizimiga qarshi norozilik namoyishiga qatnashgan odamlarni otib tashlagan edi.
71 yoshli Paulina Mathinye otasi halok bo‘lganida atigi besh yoshda edi. U otasining uyga qaytishini kutganini, lekin u hech qachon qaytib kelmaganini aytadi. “Men unga qarab yuguraman, u meni sevimli qizlarini ko‘targanidek ko‘taradi”, deb o‘ylaganini eslaydi.
O‘sha kuni politsiya namoyishchilarga qarata o‘q uzgan. Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, 69 kishi halok bo‘lgan, 180 kishi yaralangan. Ammo 2024-yilda e’lon qilingan tadqiqotlar aslida qurbonlar soni 91 nafarga, yaralanganlar esa 238 nafarga yetganini ko‘rsatmoqda.
Qirg‘in Janubiy Afrikaning aparteidga qarshi kurashida muhim burilish nuqtasi bo‘ldi. 21-mart endi Inson huquqlari kuni sifatida nishonlanadi. Ammo jabrlanuvchilar va ularning oilalari uchun oqibatlar shu bilan tugamadi.
Bugun, oltmish yildan ko‘proq vaqt o‘tgach, omon qolganlar va qarindoshlar sud orqali kompensatsiya talab qilmoqda. Inson huquqlari bo‘yicha huquqshunoslar tashkiloti Gauteng Oliy sudiga aparteid davridagi Indemnity Act qonunini bekor qilish to‘g‘risida da’vo arizasi berdi. Bu qonun qirg‘in qurbonlariga fuqarolik va jinoiy ish qo‘zg‘atishga to‘sqinlik qilgan.
Paulina Mathinye otasi oilaning boquvchisi bo‘lganini, uning o‘limidan keyin onasi besh bolani boqish uchun uy xizmatchisi bo‘lib ishlaganini aytadi. “Ba’zan och qorinni uyquga ketardik. Maktabdan qaytganimizda yeydigan hech narsa bo‘lmasdi”, deydi u.
U o‘qituvchi bo‘lishni orzu qilgan, ammo oilasi bunga imkon topolmagan. “Otam otib tashlanmaganida, men ham shu odamlardan biri bo‘lardim. Balki shu paytgacha o‘qituvchi bo‘lardim”, deydi Mathinye.
72 yoshli Ismoil Poho ham otasini o‘sha kuni yo‘qotgan. Uning so‘zlariga ko‘ra, onasi otasining jasadini uch kun qidirib, politsiya garajlarida topgan. “Otam tirik bo‘lganida, mening hayotim boshqacha bo‘lardi”, deydi u.
Mauleen Maine esa amakisini qirg‘inda yo‘qotgan. Uning oilasi avlodlar davomida adolat izlagan, ammo hech qachon topa olmagan. Endi u bu kurashni davom ettirmoqda. Uning fikricha, faqat pul kompensatsiyasi yetarli emas, ular uy-joy va ta’lim imkoniyatlarini ham talab qilmoqda.
Huquqshunoslar ta’kidlashicha, 70 dan ortiq omon qolgan va qarindoshlar sud jarayonini qo‘llab-quvvatlamoqda. Advokatlarning aytishicha, qirg‘in qurbonlarining aksariyati keksa yoshda, shuning uchun ishni tezlashtirish muhim.
Janubiy Afrika hukumati hali da’voga javob bermagan. Sud jarayoni qachon yakunlanishi noma’lum. Sharpeville qirg‘ini tarixda muhim voqea bo‘lib qolmoqda, ammo jabrlanuvchilar uchun bu hikoya hali tugamagan. Paulina Mathinye hali ham bolaligidan beri o‘zi bilan olib yurgan savolni so‘raydi: “Nega ular mening otamni otib tashladi?”
Source: www.aljazeera.com