AQShning Birlashgan Millatlar Tashkilotidagi elchisi Mayk Uoltsning ma'lum qilishicha, Eron bilan urushni tugatish bo'yicha muzokaralar chog'ida Vashington Tehronga fuqarolik dasturi uchun uran sotishni taklif qilgan, biroq Eron bu taklifni rad etgan. Uolts bu haqda NBC telekanalining "Meet the Press" ko'rsatuvida ma'lum qilgan.
Uoltsning so'zlariga ko'ra, kelishuv Birlashgan Arab Amirliklari bilan tuzilgan shartnomaga o'xshash bo'lishi kerak edi. "Ular tinch dasturga ega, o'z mintaqasida joylashgan va xalqaro huquq hamda tekshiruv rejimlariga rioya qiladi", — degan AQSh elchisi. Uning ta'kidlashicha, Prezident Donald Tramp ma'muriyati Eronga fuqarolik yadro dasturini saqlab qolishga ruxsat berishga tayyor edi, agar Tehron xalqaro huquq va Yadro qurolini tarqatmaslik to'g'risidagi shartnoma (NPT) bo'yicha majburiyatlarini bajarishga rozi bo'lsa.
Uoltsning qo'shimcha qilishicha, Tramp Eronda yuqori darajada boyitilgan uran bo'lmasligi yoki uni qayta tiklash imkoniyati bo'lmasligi uchun "bir qancha yo'llar" bilan kelishishga tayyor edi, jumladan Tehron hozirda ega bo'lgan bunday materialni "topshirishi" ham mumkin edi. Ma'lumot uchun, BAA NPT ishtirokchisi bo'lib, atom elektr stansiyasidan elektr energiyasi ishlab chiqaradi va 2009-yilda AQSh bilan shartnoma imzolagan. Ushbu kelishuvlarga ko'ra, BAA o'z hududida boyitilgan uran ishlab chiqarmaslikka va ishlatilgan yoqilg'ini mustaqil qayta ishlamaslikka rozi bo'lgan. Tramp Saudiya Arabistoni va AQSh o'rtasida fuqarolik yadroviy foydalanish bo'yicha kelishuvga erishilganini aytgan, ammo tafsilotlar oshkor etilmagan.
Eron va AQSh o'rtasidagi asosiy kelishmovchilik Tehron hozirda ega bo'lgan uranni nima qilish kerakligi va kelajakda bu materialning yadro quroli ishlab chiqarish uchun ishlatilmasligini qanday ta'minlash masalasidir. Eron o'zining yadro quroli yaratish rejasi yo'qligini va boyitilgan uran faqat fuqarolik maqsadlarida, jumladan elektr energiyasi ishlab chiqarish, tibbiy muolajalar va ilmiy tadqiqotlar uchun ishlatilishini ta'kidlab keladi. Eron 60 foiz tozalikda boyitilgan 440 kilogrammdan ortiq uranga ega ekanligi taxmin qilinmoqda. Yadro quroli uchun taxminan 90 foiz tozalikdagi uran mos keladi.
2015-yilgi Qo'shma keng qamrovli harakatlar rejasi (JCPOA) doirasida Eron iqtisodiyotiga qarshi sanksiyalar bekor qilinishi evaziga uran boyitishni 3,67 foizda cheklashga rozi bo'lgan edi. Tramp 2018-yilda bu kelishuvni Eronga nisbatan "juda saxiy" deb baholab, uni bekor qilgan. 2025-yil 10-sentabrda Xalqaro atom energiyasi agentligi (IAEA) Eronning NPT bo'yicha "doimiy rioya qilmasligi"dan xavotirda ekanligini bildirgan. Agentlik 2025-yil iyun oyidan beri Erondagi asosiy yadroviy ob'ektlarga kira olmaydi, o'shanda Isroil va AQSh 12 kunlik urush doirasida mamlakatdagi ob'ektlarga hujum qilgan edi.
Eron rasmiylari IAEAga javoban, xulosa "AQSh va uning ittifoqchilarining siyosiy bosimi ostida" qilinganini, ular shartnoma majburiyatlarini bajarishni to'xtatmaganliklarini, ammo ob'ektlar AQSh va Isroil hujumlaridan xavfsiz bo'lmaguncha tekshiruvlarga ruxsat bera olmasliklarini aytgan. Tramp ba'zida Eronning boyitilgan uranini yo'q qilish yoki kuch bilan olib qo'yishini aytgan. Aprel oyida AQSh prezidenti Eronni "yadro changi" deb atagan boyitilgan uranni topshirishga ko'ndirganini da'vo qilgan, Eron rasmiylari esa boyitilgan uran hech qanday sharoitda mamlakat tashqarisiga chiqarilmasligini aytib, bu da'volarni darhol rad etgan.
Shanba kuni Tramp Eronning Hormuz bo'g'ozini etti kun ichida qayta ochish rejasini rad etgan, Tehron esa ikki davlat o'rtasidagi mojaroni faqat diplomatiya hal qilishi mumkinligini ta'kidlab kelmoqda. Oq uyda jurnalistlarga gapirgan Tramp, Eron muhim dengiz yo'lagini zudlik bilan ochish bo'yicha kelishuvga erishmoqchi ekanligini faqat "juda yomon ahvolda qolgani uchun" aytgan. Yakshanba kuni "Meet the Press" ko'rsatuvida Eron tashqi ishlar vaziri Abbos Araghchi Eron urush qayta boshlanishiga, "hatto qiyomat urushi bo'lsa ham" tayyor ekanligini aytgan. U qo'shimcha qilgan: "Agar so'rasangiz, diplomatiyaga qaytishimiz uchun hech qanday sabab yo'q. Lekin men hali ham diplomatiyani sinab ko'rmoqdaman, chunki tinchlik uchun hech qanday imkoniyatni qo'ldan boy bermaslik kerak deb o'ylayman."
Source: www.aljazeera.com