Serbiya poytaxti Belgrad va boshqa shaharlarda bir necha hafta davomida yoshlar hukumatga qarshi ommaviy norozilik namoyishlari o'tkazdi. 2025-yil mart oyida norozilik harakati avjiga chiqqan paytda ko'chalarga 100 mingdan ortiq kishi chiqqan edi. Talabalar harakati qariyb ikki yil davomida muddatidan oldin saylov o'tkazishni talab qilib kelgan edi.
Prezident Aleksandar Vucic yakshanba kuni iste'foga chiqdi va shu oy boshida 25-oktabrga muddatidan oldin parlament saylovlarini e'lon qildi. Saylovlar dastlab 2027-yil dekabriga rejalashtirilgan edi. Erta saylov hukmron populistlarning keng tarqalgan norozilikka qaramay hokimiyatni saqlab qolishga urinishi sifatida baholanmoqda.
Vucic bosh vazirlik lavozimiga da'vogarlik qilmoqda — bu lavozimni u ilgari ham egallagan. Tahlilchilarning fikricha, u namoyishchilarning talablariga yaxshi niyat bilan emas, balki o'zini hokimiyatda saqlab qoladigan natijaga erishish umidida rozi bo'lgan. Belgrad Siyosiy tadqiqotlar instituti tadqiqotchisi Viktor Stamenkovic Al Jazeera nashriga bergan intervyusida bu qadam "aslida siyosiy xavfni kamaytirishga qaratilgan" ekanini ta'kidladi.
"Vaziyatdan kelib chiqib, hukmron lager o'zi uchun eng xavfsiz deb hisoblagan saylov ketma-ketligini tanlamoqda", — dedi u Vucicning Serbiya Taraqqiyot partiyasini (SNS) nazarda tutib. Stamenkovicning so'zlariga ko'ra, Vucic prezidentlik muddati joriy parlament mandatidan oldin tugaydi, shuning uchun parlament saylovlari prezidentlik saylovlaridan oldin o'tkazilmoqda. Serbiya konstitutsiyasiga ko'ra, Vucic uchinchi muddatga saylanish huquqiga ega emas va SNSda uning darajasidagi boshqa nomzod yo'q.
Ekspertlar saylovlar mamlakatni qamrab olgan asosiy siyosiy ziddiyatlarni hal qilishi dargumon, deb ogohlantirmoqda. Bu ziddiyatlar 2024-yilda temiryo'l stansiyasida beton soyabon qulashi oqibatida 16 kishining halok bo'lishidan keyin yuzaga kelgan edi. Talaba namoyishchilar bu falokatni hukumatning beparvoligi va korrupsiyada ayblashgan. KRIK nashri tergovchisi Milica Vojinovicning fikricha, hukmron partiyaning maqsadi har qanday narxda hokimiyatda qolishdir. U o'tgan saylovlarda SNS tomonidan ovoz sotib olish holatlari kuzatilganini eslatib, talabalar harakati saylovda g'alaba qozonish xavfini tug'dirgani sababli keyingi saylovlarda bu taktikalarning kuchayishidan qo'rqmoqda.
2024-yildan beri hukmron partiya siyosiy qonuniylikni yo'qotdi, deydi Stamenkovic. "Hatto SNS yana parlament ko'pchiligini qo'lga kiritsa ham — bu katta shart — uning avvalgidek normal boshqarishi va keng ijtimoiy qonuniylikka da'vo qilishi qiyin", — dedi u. So'rovlar mamlakat aholisining ko'pchiligi Serbiya noto'g'ri yo'nalishda ketayotganiga va o'zgarish vaqti kelganiga ishonishini ko'rsatmoqda. Talabalar harakati yaqinda davlat saylov organlariga o'z saylov ro'yxatini topshirib, rasman saylovga kirdi. CRTA tashkilotining ma'lumotlariga ko'ra, so'rovlar bu saylov talabalar harakati vakillarini parlamentga olib kelishi mumkinligini ko'rsatmoqda.
Vojinovic, agar Vucic partiyasi hokimiyatda qolsa, "hukumatni tanqid qilgan yoki qandaydir tarzda qarshilik ko'rsatgan har bir kishiga nisbatan hozirgacha ko'rilgan eng repressiv choralar kutilmoqda", deb bashorat qildi. Uning so'zlariga ko'ra, talabalar harakati faollariga va bir siyosiy tahlilchiga qarshi allaqachon jinoiy ishlar qo'zg'atilgan. Human Rights Watch ma'lumotlariga ko'ra, dastlab Rossiyada joriy etilgan "xorijiy agentlar" qonunlari mustaqil fuqarolik jamiyati, media va boshqa muxolif ovozlarni qonunga xilof deb tamg'alash uchun ishlatilmoqda. Bunday qonun 2024-yilda Serbiyada ham taklif qilingan edi.
Ayni paytda Serbiya Yevropa Ittifoqiga qo'shilishga yaqinlashmayapti, ammo ekspertlarning fikricha, bu Vucic uchun haqiqiy ustuvorlik emas. "Hozirgi boshqaruv tizimi sharoitida Serbiya YI a'zoligiga qarab mazmunli taraqqiyotga erisha olmasligi keng tushuniladi", — dedi Stamenkovic. "Vucic uchun Bryusseldan jiddiy siyosiy bosim va tanqiddan qochish muhimroq." Uning so'zlariga ko'ra, Vucic hukumati va YI o'rtasidagi munosabatlar baxtsiz nikohda qolib ketgan juftlikka o'xshaydi — ikkala tomon ham munosabatlardan foyda ko'rishda davom etgani uchun ajrashmaydi. Tomonlar Serbiyaning Rossiya bilan aloqalari masalasida ham kelishmovchilikda. Iyun oyida CRTA va Stenford universitetining Democracy Action Lab tashkiloti o'tkazgan so'rov SNS saylovchilari orasida 15 foizi YI bilan yaqinroq aloqalarni xohlasa, 60 foizi Rossiya bilan munosabatlarni qo'llab-quvvatlashini ko'rsatdi. "Saylov kuni keskin bahsli bo'lishini kutish uchun barcha asoslar bor", — dedi Stamenkovic.
Source: www.aljazeera.com