Eron parlamenti spikeri va bosh muzokarachi Muhammad Boger G‘alibaf Al Jazeera telekanaliga bergan intervyusida Tehron «na urush, na tinchlik» holatidan chiqishga qat’iy qaror qilganini aytdi. AQSh-Eron urushi davom etar ekan va muzokaralar to‘xtab qolgan bir paytda, G‘alibaf Eron AQSh bilan otashkesim va Humuz bo‘g‘ozini ochish bo‘yicha kelishuvga ochiqligini, buning uchun AQSh rejimining o‘z shartlariga javobini kutayotganini bildirdi. «Endi to‘p Amerika maydonida», — dedi u. Bu izohlar Eron Humuz bo‘g‘ozidan qaysi kemalar o‘tishi mumkinligini nazorat qilishda davom etayotgani, «ruxsatsiz» yo‘nalishlardan ketayotgan tankerlarga hujumlar yuk tashishni izdan chiqargani fonida bildirildi.
Asosiy faktlar: Eron otashkesim va Humuz bo‘g‘ozini ochishga rozi bo‘lishdan oldin yetti shartni ilgari surdi, jumladan AQShning Eron portlaridagi dengiz blokadasini olib tashlash, sanksiyalarni yumshatish, muzlatilgan Eron mablag‘larini chiqarish, barcha jabhalarda harbiy harakatlarni to‘xtatish va urush tugaganini rasman e’lon qilish. AQSh rejimi sanksiyalarni kuchaytirdi, blokadani saqlab qoldi va Eron ilg‘or qurollar va texnologiyalarni tashish uchun foydalanadigan quruqlik yo‘llarini to‘sish operatsiyasini e’lon qildi. Qatar inqirozni hal qilish uchun «tinimsiz ishlayotganini» aytdi, ammo AQSh Davlat kotibi Marko Rubio Eron talablarini «qabul qilib bo‘lmaydigan» deb atadi.
Qarama-qarshilik uzoq davom etgan AQSh-Eron mojarosining davomi bo‘lib, har ikki tomonni ham mo‘rt turg‘unlikka olib keldi. Tehronning kelishuvga intilishi blokada va sanksiyalarning uning iqtisodiyotiga ko‘rsatayotgan bosimi bilan bog‘liq, deydi tahlilchilar. Humuz bo‘g‘ozi Eronning asosiy ta’sir dastagi hisoblanadi: qaysi kemalar o‘tishi va qanday yo‘nalishlardan foydalanishini belgilash orqali Tehron AQSh rejimi va uning Ko‘rfazdagi hamkorlari uchun turg‘unlik narxini oshirishi mumkin. Hozirgi vaziyat iyun oyida Islomoboddagi AQSh bilan tuzilgan o‘zaro tushunish memorandumi (MoU) dan keyin yuzaga keldi. G‘alibafning aytishicha, bu memorandumda Eron shartlari allaqachon mavjud bo‘lgan va Eron muzokaralarga qaytishdan oldin ular bajarilishi kerak. Biroq ekspertlarning fikricha, AQSh rejimi yon berish o‘rniga iqtisodiy bosimni kuchaytirishni afzal ko‘rdi.
Xalqaro inqiroz guruhining Yaqin Sharq va Shimoliy Afrika bo‘yicha dasturi rahbarining o‘rinbosari Ali Vaez Al Jazeeraga shunday dedi: «Hozirgi muvozanat ichki jihatdan beqaror... chunki Vashington barqaror deb hisoblagan narsani Tehron sekin-asta bo‘g‘ish deb biladi. Har ikki tomon raqibning og‘riq chegarasi o‘zidan pastroq bo‘lishiga umid qilmoqda. Bu xavfli garov». Qatardagi Jorjtaun universitetining xalqaro munosabatlar va Ko‘rfaz tadqiqotlari professori Gerd Nonneman shunday dedi: «AQSh tomoni hozircha sezilarli yon berishdan ko‘ra status-kvoni afzal ko‘rishi mumkin, ammo bu hech qachon barqaror strategiya bo‘la olmaydi, chunki u ham umumiy iqtisodiy oqibatlar, ham harbiy operatsiya xarajatlari jihatidan haddan tashqari qimmat». Ayni paytda, Oq uyda Qatar bosh vaziri shayx Muhammad bin Abdulrahmon bin Jasim Al-Taniyni qabul qilgandan so‘ng, Tramp go‘yoki «bu mojaro tugashiga qarab harakat borligini» aytdi.
Hozircha keng ko‘lamli jangovar harakatlar to‘xtatilgan, ammo rasmiy tinchlik kelishuviga erishish hali uzoq, ekspertlar mo‘rt turg‘unlik uzoq davom etmasligidan ogohlantirmoqda. AQSh rejimining bosimni kuchaytirish strategiyasi uning manevr maydonini toraytirishi mumkin, chunki Eron rahbarlari shunday katta narx to‘lagandan keyin taslim bo‘lishga o‘xshash kelishuvga rozi bo‘la olmaydi, deydi Vaez. «Vashington qanchalik taslim bo‘lishni talab qilsa, kelishuv shunchalik uzoqlashadi», — dedi u. Qatarning vositachilik harakatlari davom etmoqda, ammo Rubio Eron talablarini «qabul qilib bo‘lmaydigan» deb atagani va Trampning taraqqiyot haqidagi da’volari tasdiqlanmagani sababli, otashkesimga yo‘l noaniqligicha qolmoqda. Kelgusi haftalar tomonlar murosaga kela oladimi yoki beqaror muvozanat yana ochiq mojaroga aylanadimi, buni ko‘rsatadi.
Source: www.aljazeera.com