Valyuta
  • Yuklanmoqda...
Ob-havo
  • Yuklanmoqda...
Havo sifati (AQI)
  • Yuklanmoqda...

2025-yilda AQShning Colossal Biosciences biotexnologiya kompaniyasi Dire Wolf Project loyihasi doirasida “qayta tiriltirilgan dahshatli bo‘rilar” sifatida Romul, Rem va ularning singlisi Xalisi ismli uchta bo‘ri bolasini namoyish qildi. Biroq biologlar bu hayvonlar yo‘qolib ketgan Aenocyon dirus turiga mansub emasligini ta’kidlamoqda. Biology Letters jurnalida chop etilgan yangi maqolaga ko‘ra, bolalar aslida kulrang bo‘rilar (Canis lupus) bo‘lib, ularning 14 ta geniga 20 ta o‘zgartirish kiritilgan; bu o‘zgarishlar dahshatli bo‘rining tashqi ko‘rinishi, fiziologiyasi va xulq-atvorini imitatsiya qilishga qaratilgan. Kompaniya loyihani tur yo‘qolishining oldini olish yo‘lidagi qadam deb da’vo qilmoqda, mustaqil olimlar esa uning ilmiy asosi va tabiatni muhofaza qilishdagi qiymatiga shubha bildirmoqda.

Asosiy faktlar: 2025-yilda Colossal Biosciences uchta bo‘ri bolasini “dahshatli bo‘ri” sifatida taqdim etdi, ammo Aenocyon dirusning to‘liq genetik materiali saqlanmagan. Hayvonlarga kulrang bo‘rining 14 ta genida 20 ta o‘zgartirish kiritilgan; bu yo‘qolgan turni emas, balki uning fenotipining ayrim belgilarini takrorlaydi. Dahshatli bo‘rilar 10–13 ming yil avval yo‘qolib ketgan, yangi ilmiy maqola esa bunday tajribalar yo‘qolgan turni hamda uning ekologiyasini qayta tiklay olmasligini ta’kidlaydi.

Bu voqea so‘nggi yillarda keng tarqalayotgan “de-extinction”, ya’ni yo‘qolib ketgan turlarni qayta tiklash borasidagi ilmiy va axloqiy bahs-munozaralar fonida yuz berdi. Colossal Biosciences bo‘ri bolalarini ko‘paytirish va ularni Shimoliy Amerikada pleystotsen davrida dahshatli bo‘rilar yashagan hududlarga ko‘chirish niyatini ma’lum qilgan. Lekin bu turlar muzlik davri oxirida boshqa ko‘plab turlar qatori yo‘qolgan, ularning to‘liq genetik materiali esa saqlanmagan. Shu sababli olimlar loyihani tur qayta tiklanishi emas, balki fenotipni tahrirlash deb baholaydi: natijada ba’zi belgilari o‘xshash hayvonlar paydo bo‘lishi mumkin, ammo yo‘qolgan populyatsiyaning evolyutsion tarixi va genetik xilma-xilligi tiklanmaydi. Bu farq turlar, ekotizimlar va tabiatni muhofaza qilish siyosati uchun muhim ahamiyatga ega.

Biologiya professori Endryu Davinak va hammuallif Sharlotta K. Danielsning yangi maqolasida gen muhandisligi yo‘qolib ketgan turlarni haqiqatan qayta tiriltira olmasligi bir necha sabab bilan asoslanadi. Birinchidan, genetik jihatdan o‘zgartirilgan hayvonlar mavjud tur vakili bo‘lib qolaveradi va faqat tanlangan fenotipik belgilarni takrorlaydi. Ikkinchidan, hatto turga o‘xshash shakl yaratilganda ham, avvalgi muhitni tiklab bo‘lmaydi: boshqa turlar yo‘qolgan, biologik aloqalar tarmog‘i o‘zgargan, hayvonlar boshqa o‘ljalar, parazitlar, suv va havo sharoitlariga duch keladi. Tadqiqotchilar buni jundor mamontni qayta tiklash rejasiga qiyoslab, genetik jihatdan yaratilgan hayvonni shunchaki “uyiga” qaytarib bo‘lmasligini qayd etadi.

Keyingi bosqichda muhokamalar yanada qizg‘inlashishi mumkin. Colossal Biosciences ko‘paytirish va ko‘chirish rejalarini davom ettirish niyatida, ammo loyiha mustaqil ilmiy tekshiruv, axloqiy savollar va ekologik xavf baholashlariga duch kelishi kutilmoqda. Tabiatni muhofaza qilish mutaxassislari yo‘qolgan turlarni qayta tiklashga sarflanadigan katta mablag‘larni hozir yashab turgan turlar va yashash muhitlarini himoya qilishga yo‘naltirish samaraliroq bo‘ladimi, degan savolni ko‘tarmoqda. Hozircha uchta bo‘ri bolasi haqiqiy dahshatli bo‘rilar ekani haqidagi da’vo mustaqil ilmiy yakdillik bilan tasdiqlanmagan; bahs tomoshabop namoyishdan dalillar, tartibga solish va uzoq muddatli xarajatlar muhokamasiga o‘tmoqda.

Source: kun.uz