Germaniyadagi “Alternativa für Deutschland” (AfD) o‘ta o‘ng partiyasi saylovlardagi ketma-ket muvaffaqiyatlardan so‘ng yana diqqat markazida bo‘ldi: muhokamalar partiyaning mafkuraviy yo‘nalishi va etnonatsionalistik hamda neonatsistik tarmoqlar bilan aloqadorligi haqidagi da’volarga qaratilgan. 2029-yilgi federal saylovda partiya hamraisi Alisa Vaydel o‘z oldiga shu partiyadan Germaniya kansleri chiqishini ta’minlashdek katta maqsad qo‘ygan. Germaniya rejimining ichki razvedka idorasi AfDni “o‘ng ekstremizmda gumon qilinuvchi” tashkilot deb tasniflagan, bir qator federal yerlerda esa uni “o‘ng ekstremist ekani tasdiqlangan” deb baholaydi.
Asosiy faktlar: 2013-yilda tashkil etilgan AfD, siyosatshunoslarning baholashicha, yillar davomida radikallashib borgan va ichida bozor yondashuvini qo‘llab-quvvatlovchi hamda etnik jihatdan bir jinsli kuchli davlatni istovchi qanotlar shakllangan. Germaniya rejimining ichki razvedka xizmati partiyani ekstremizmda gumon qilsa, 2026-yilda o‘tkazilgan politsiya reydi 15 kishini, jumladan Saksoniya-Anhalt yer parlamenti deputatlari bo‘lgan ikki AfD a’zosini qamrab olgan. Leyptsig avtoritarizm tadqiqoti esa qat’iy o‘ta o‘ng qarashlarga ega saylovchilarning taxminan uchdan ikki qismi AfDga ovoz berishga tayyorligini da’vo qilmoqda.
AfD yo‘nalishi bo‘yicha bahslar partiya tashkil etilganidan beri davom etadi, ammo saylovlardagi natijalar uni norozi saylovchilar harakatidan milliy hokimiyatga da’vogar kuchga aylantirdi. Siyosatshunoslar partiya ichida raqobatlashuvchi qanotlarni ajratadi: Alisa Vaydel bilan bog‘lanadigan bozor-erkinlik yondashuvi va Tyuringiyadagi nufuzli AfD rahbari Byorn Xekke ilgari surayotgan etnik jihatdan bir xil xalq asosidagi kuchli davlat modeli. Dyusseldorf amaliy fanlar universitetining o‘ng ekstremizm bo‘yicha tadqiqotchisi Fabian Virxov DWga bergan intervyusida shunday degan: “Umuman olganda, AfD fashistik harakatga xos tendensiyalarni ham namoyon qiladigan o‘ta o‘ng partiyadir”. Uning fikricha, partiyada o‘ng ekstremistik pozitsiyalarning “normallashuvi” kuzatilmoqda va bu uni neonatsistik doiralar uchun yanada jozibador qilgan.
So‘nggi voqealar muhokamani yanada qizdirdi. Materialga ko‘ra, 2026-yil avgustida Germaniya rejimi politsiyasi 2023-yilda taqiqlangan “Artgemeinschaft” tashkiloti faoliyatini davom ettirishda gumon qilingan 15 kishiga qarshi keng ko‘lamli reyd o‘tkazgan. Bu guruh taqiqlanishidan oldin Germaniyadagi eng yirik va ta’sirli neonatsistik kadr tuzilmalaridan biri hisoblangan. Reyd qamrab olganlarning ikki nafari Saksoniya-Anhalt yer parlamentida AfD nomidan o‘tirgan deputatlardir; ularning advokatlari ayblovlarni rad etadi. Welt gazetasi xabariga ko‘ra, Saksoniya-Anhaltdagi AfD fraksiyasining to‘rt nafar xodimi ilgari taqiqlangan “Heimattreue Deutsche Jugend” — nasist irqiy mafkurasiga asoslangan, yoshlar uchun harbiylashtirilgan lagerlar tashkil etgan neonatsistik yoshlar tashkilotining a’zolari bo‘lgan.
Leyptsig avtoritarizm tadqiqoti masalaga kengroq ijtimoiy kontekst qo‘shadi: tadqiqotchilar Germaniya jamiyatida o‘ng ekstremistik qarashlar, jumladan nasist an’analariga asoslangan mafkuralarni qabul qilish darajasi ortganini qayd etadi. Qat’iy o‘ta o‘ng dunyoqarashga ega odamlarning taxminan uchdan ikki qismi AfDga ovoz berishga tayyor degan xulosa alohida e’tiborga molik. Tadqiqot mualliflarining da’vo qilishicha, AfD Germaniyadagi avvalgi o‘ta o‘ng partiyalar erisha olmagan natijaga erishgan: “antidemokratik qarashlarga ega saylovchilarning katta qismini o‘z atrofida birlashtirgan”. Germaniya rejimi va asosiy partiyalar uchun kelgusi davr huquqiy choralar, parlament tekshiruvlari va ommaviy munozara AfD dinamikasini 2029-yilgi saylovgacha ushlab tura oladimi-yo‘qmi, shuni sinovdan o‘tkazadi; partiya ichidagi qanotlar va ekstremistik tarmoqlar bilan aloqadorlik haqidagi da’volar esa yaqindan kuzatilmoqda.
Source: www.dw.com