Valyuta
  • Yuklanmoqda...
Ob-havo
  • Yuklanmoqda...
Havo sifati (AQI)
  • Yuklanmoqda...

Yaponiyadagi Large Helical Device (LHD) stellaratorida ishlayotgan fiziklar plazmadagi beqarorliklar natijasida paydo bo‘lgan to‘lqinlarning plazmaning o‘zini qanday qizdirishini birinchi marta bevosita kuzatdi. Tadqiqotda magnit maydoni bo‘ylab harakatlanayotgan ionlarning energiyasi chaqnash sodir bo‘lgan sohada atigi 0,1 millisekundda 30 foizga oshgani qayd etildi. Natijalar Communications Physics jurnalida chop etilgan maqolada bayon qilindi; olimlar bu kuzatuvni boshqariladigan termoyadro sintezi bo‘yicha kelajakdagi tajribalar uchun muhim qadam deb baholamoqda.

Asosiy faktlar: LHD stellaratorida ataylab beqaror plazma yaratilib, magnitogidrodinamik (MGD) chaqnashlar va to‘lqinlar kuzatildi. Ionlarning magnit maydonga parallel yo‘nalishdagi harakat energiyasi 0,1 ms ichida 30% ga oshdi, so‘ngra taxminan 2 ms ichida barcha yo‘nalishlar bo‘ylab qayta taqsimlandi. Tadqiqot plazmaning o‘zini o‘zi qizdirish mexanizmlarini mavjud qurilmalarda ham o‘rganish mumkinligini ko‘rsatdi.

Boshqariladigan termoyadro sintezi insoniyatning toza energiya manbai haqidagi texnologik orzusi hisoblanadi. Bu yondashuvda yengil atom yadrolarini birlashtirib, og‘irroq yadrolar hosil qilish ko‘zda tutiladi; bunday jarayonlar yulduzlar ichida kechadi. Yer sharoitida olimlar turli usullarni sinab ko‘rmoqda, ularning ko‘pida kuchli magnit maydonlari yordamida ushlab turiladigan plazmadan foydalaniladi. Sintezni boshlash uchun plazmaga yuqori energiyali zarralar kiritiladi, ular plazmani dastlab qizdiradi. Keyin jarayon o‘zini o‘zi qizdirish bosqichiga o‘tishi kerak: sintez davomida hosil bo‘lgan zarralar plazmani qizdirib, reaksiyani yanada jadallashtiradi.

Tajribalar Yaponiyadagi LHD stellaratorida o‘tkazildi. Fiziklar beqaror muhitda aynan nima sodir bo‘lishini aniqlash uchun ataylab beqaror plazma hosil qildi va nazariy jihatdan bashorat qilingan hodisani kuzatdi: yuqori energiyali zarralar magnitogidrodinamik chaqnashlarni yuzaga keltirdi, bu chaqnashlardan MGD to‘lqinlari tarqaldi. Olimlar plazmaning chetki qismlarida to‘lqinlarning so‘nishi bilan markazdagi ionlar energiyasining ortishi o‘rtasidagi bog‘liqlikni tavsifladi. Shuningdek, ular MGD hodisalari zarralar harakatida o‘zgarishlar yuzaga keltirishini tahlil qildi: vaqtinchalik notekislikdan so‘ng plazma me’yoriy holatga qaytganda, zarralar tezliklari orasidagi farq ortgan.

Hozircha olingan natijalar nazariy hisob-kitoblar va mavjud qurilmalardagi fundamental o‘lchovlar bilan cheklangan. ITER loyihasi olimlari plazmaning o‘zini o‘zi qizdirish jarayonini taxminan 2040-yilga borib namoyish etishni rejalashtirmoqda; buning uchun zarur energiya darajalariga bardosh bera oladigan maxsus qurilmalar kerak bo‘ladi. Shunga qaramay, LHD kabi stellaratorlar ayrim jihatlarni bugunoq o‘rganish imkonini beradi. Keyingi bosqichda tadqiqotchilar MGD to‘lqinlari va zarralar oqimi o‘rtasidagi bog‘liqlikni batafsil modellashtirib, kelajakdagi termoyadro reaktorlarida plazmani barqaror ushlab turish va samarali qizdirish usullarini aniqlashtirishi kutilmoqda.

Source: kun.uz