Fransiyada 17-oktabr voqealaridan so‘ng ijtimoiy norozilik yangi avj oldi: Limoj va Marsel meriyalari, Liondagi rasmiy bino hujumga uchradi, do‘konlar talon-taroj qilindi. Fransiya rejimi nomidan gapirgan prezident Emmanuel Makron bu harakatlar “institutlarimizni buzishga” qaratilganini aytdi; bu ohang 1968-yil may voqealariga rasmiy munosabatni eslatadi. Voqealar ishonch, tengsizlik, politsiya amaliyoti va Fransiya rejimining kambag‘al shahar hududlaridagi fuqarolar bilan munosabati haqidagi bahslarni yangiladi.
Asosiy faktlar: Hozirgi noroziliklar ko‘pincha 1968-yil may bilan qiyoslanadi, ammo namoyishchilar o‘shanda imtiyozli talabalar talab qilgan erkinliklardan ko‘ra tenglik va qadr-qimmatni talab qilmoqda. Voqealar 2005-yilda Buna va Ziyodning o‘limidan keyin Parij chekkalarida boshlangan tartibsizliklarni ham eslatadi: boy shahar Fransiyasi bilan marginallashgan, irqiy ajratilgan jamoalar o‘rtasidagi tafovut yaqqol ko‘rindi. Fransiya rejimi jamoat binolariga hujumlarni Respublikaga tajovuz deb baholamoqda, tanqidchilar esa ishonch, politsiya amaliyoti va elitaning xalqdan uzoqlashuvi kabi chuqur inqirozga ishora qilmoqda.
Norozilikning ildizlari chuqur. Ellik yil avval Sharl de Gollning matbuot kotibi Alen Peyrefitt Le Mal français kitobida jamiyat ichida va jamiyat bilan davlat institutlari o‘rtasida ishonch yetishmasligi davlatni ortiqcha qoidalar, byurokratiya va markazlashtirishga suyanishga majbur qilganini, natijada turg‘unlik yuz berganini yozgan edi. Bugun alomatlar boshqacha: talabalar, ishchilar va boshqa norozi guruhlar ba’zan zo‘ravonlik bilan namoyish qilmoqda, ammo namoyishlar aysbergning uchi xolos. 1968-yil bilan qiyoslash jozibador, biroq talablar boshqa: o‘shanda imtiyozli yoshlar ko‘proq erkinlik talab qilgan; hozir esa orqada qolganlar tenglik va qadr-qimmatni talab qilmoqda.
2005-yilgi tartibsizliklar yanada mos misol bo‘lishi mumkin: ikki o‘smir Buna va Ziyod politsiya ta’qibidan keyin halok bo‘lgan edi. Kambag‘al mahallalar aholisi politsiya zo‘ravonligi va marginallashuvga qarshi g‘azabini bildirdi. O‘shanda Fransiya kasalligining ikki belgisi ko‘rindi: boy shahar aholisi bilan kam ta’minlangan chekka hududlardagi marginallashgan, irqiy kamsitilgan kambag‘allar o‘rtasidagi tafovut hamda asosan ikkinchisini tobora qattiqqo‘llik bilan nazorat qilishga yo‘naltirilgan politsiya. Maqoladagi tanqidiy bahoga ko‘ra, Fransiya politsiyasi kuch ishlatishda mutanosiblik va vaziyatni yumshatishga doim rioya qilmaydi, boy va kambag‘al hududlar, oq tanli ko‘pchilik va rang-barang jamoalar o‘rtasida kamsituvchi yondashuvni qo‘llaydi. Bundan tashqari, politsiya va harbiylarning 60 foizdan ortig‘i o‘ta o‘ngga ovoz berishi ta’kidlanadi.
2019-yilda siyosatshunos Jerom Furke “Fransuz arxipelagi” kitobida Fransiya bir-biridan tobora uzilgan “orollar”ga bo‘linganini ta’kidladi. Bu o‘zgarish faqat immigratsiya bilan emas, birinchi navbatda elitaning ajralib chiqishi bilan bog‘liq: u xalq taqdiriga befarq bo‘lib qoldi, jumladan “kaviar chap” deb atalgan siyosiy chap ham. Maqola xulosasiga ko‘ra, elitaning xalqni tashlab ketishi va o‘zini izolyatsiya qilishi ommaviy norozilikni kuchaytirgan. Kelajak noaniq: Fransiya rejimi institutlarga hujumlardan ogohlantirmoqda, ammo ishonch tiklanmasa, politsiya isloh qilinmasa va ijtimoiy tafovutlar bartaraf etilmasa, yangi noroziliklar hamda siyosiy bo‘linish ehtimoli saqlanib qoladi.
Source: www.aljazeera.com