Donorlar tomonidan moliyalashtirilayotgan Afrika uchun Yashil inqilob alyansi (AGRA) o‘zining 20 yilligini nishonlamoqda. Tashkilot shiori “Afrika oziq-ovqat tizimlarini barqaror rivojlantirish” bo‘lsa-da, tadqiqotchilar va fermerlar uning siyosati Afrika qishloq xo‘jaligiga salbiy ta’sir ko‘rsatayotgani haqida yillar davomida ogohlantirib kelmoqda.
Bizning yangi tadqiqotimiz buni yana bir bor tasdiqlaydi. AGRA tomonidan qo‘llab-quvvatlanayotgan Yashil inqilob, tijorat urug‘lari, o‘g‘itlar va boshqa resurslarni saxiylik bilan targ‘ib qilishiga qaramay, asoschilar va’da qilgan “hosildorlik inqilobi”ni amalga oshira olmadi. Bundan ham yomoni, makkajo‘xori kabi monokulturalarni targ‘ib qilish ular uchun ajratilgan yerlarning keskin kengayishiga olib keldi. Shu bilan birga, tariq kabi bardoshli va to‘yimli mahalliy ekinlar o‘z mavqeini yo‘qotmoqda.
Afrikada ochlik iqlim o‘zgarishi, cho‘llanish, mojarolar va Ukraina urushi kabi xalqaro mojarolar ta’sirida ortib bormoqda. AGRA targ‘ib qilayotgan Yashil inqilob sezilarli o‘zgarishlar keltirmaganga o‘xshaydi. AGRA faoliyati sezilarli bo‘lgan mamlakatlarda to‘yib ovqatlanmaydiganlar soni qariyb 60 foizga oshgan – bu butun qit’aning qolgan qismidagi ko‘rsatkich bilan deyarli bir xil.
Birlashgan Millatlar Tashkiloti “hamyonbop sog‘lom parhezlar”ga ko‘proq e’tibor berishga chaqirmoqda. Afrikaning kichik fermerlari uchun, ya’ni oilalari va jamoalari uchun yetishtiradiganlar uchun bu ekinlar xilma-xilligini ko‘paytirish, kamaytirish emas, degani. Bu Yashil inqilob natijalariga ziddir. AGRA loyihalarida qatnashgan mamlakatlarda makkajo‘xori kabi ekinlar milliardlab dollar subsidiyalar va investitsiyalar bilan qo‘llab-quvvatlanmoqda. Shunga qaramay, makkajo‘xori hosildorligi 18 yil ichida atigi 40 foizga o‘sdi, bu AGRA va’da qilgan 100 foizdan ancha past.
Malavi va Efiopiya kabi ba’zi mamlakatlarda makkajo‘xori hosildorligi yuqoriroq o‘sgan bo‘lsa, Keniya kabi ba’zilarida (AGRA bosh qarorgohi joylashgan) hosildorlik pasaygan. Makkajo‘xori ishlab chiqarish asosan subsidiyalar fermerlarni yangi yerlarda makkajo‘xori ekishga undashi natijasida keskin oshdi. Bundan farqli o‘laroq, tadqiqotimiz shuni ko‘rsatadiki, jo‘xori, kassava va yeryong‘oq kabi an’anaviy Afrika ekinlari yer va investitsiyalarni yo‘qotdi. AGRA 2006-yilda boshlanganidan beri 13 ta ishtirokchi mamlakatda kassava hosildorligi 21 foizga, yeryong‘oq esa 10 foizga pasaygan.
Ammo eng ko‘p zarar ko‘rgan ekin – iqlimga bardoshli, to‘yimli tariq. 2006-yilgacha bu mamlakatlarda tariq makkajo‘xori kabi keng tarqalgan edi. 2006-yildan beri tariq ishlab chiqarish 27 foizga kamaydi, makkajo‘xori ishlab chiqarish esa ikki baravardan ko‘proq oshdi. Investitsiyalar yetishmasligi sababli tariq hosildorligi 17 foizga tushdi. Makkajo‘xoriga ajratilgan yer 71 foizga oshgan bo‘lsa, tariq uchun yer 12 foizga kamaydi. Tariq makkajo‘xori bilan almashtirilishini kutayotgan qoloq ekin emas. U avlodlar davomida Afrikaning eng qurg‘oqchil mintaqalarida jamoalarni oziqlantirib kelgan. U issiqqa va qurg‘oqchilikka bardosh beradi, nisbatan kam tashqi resurslar bilan o‘sadi va boshqa ekinlar qiynalgan joyda to‘yimli oziq-ovqat beradi.
2023-yilda BMTning Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti (FAO) “Tariq yili”ni nishonlab, ekinning atrof-muhit va ijtimoiy farovonlik uchun ko‘p qirrali afzalliklarini ta’kidladi. Xuddi shu narsa Afrikaning ko‘plab an’anaviy ekinlariga – jo‘xori, fonio, no‘xat, kassava, mahalliy sabzavotlar va boshqalarga ham tegishli. Ular Afrika dehqonchiligining biologik xilma-xilligining bir qismi, shuningdek oshxonalarimiz, bilimlarimiz va madaniyatlarimizning bir qismidir. Iqlim o‘zgarishi davrida bunday ekinlarni chetga surish ayniqsa mantiqsizdir. Fermerlarga dalalarida ko‘proq imkoniyatlar kerak, kamroq emas. Xilma-xil ferma xavfni taqsimlaydi: bir ekin qurg‘oqchilik, zararkunandalar yoki kasallikdan zarar ko‘rsa, boshqasi omon qolishi mumkin. Almashlab ekish va ekinlar xilma-xilligi tuproqni unumdor qilishga yordam beradi.
Ritorik jihatdan AGRA endi o‘zining Yashil inqilobi chetga surib qo‘ygan ekinlarni qadrlashini da’vo qilmoqda. U xilma-xil, to‘yimli va iqlimga moslashgan ekinlar haqida gapiradi, urug‘lik dasturlariga tariq, jo‘xori, no‘xat, yeryong‘oq va boshqalarni kiritadi. Biz bu ekinlarga jiddiy investitsiyalarni olqishlaymiz. Bu allaqachon kechiktirilgan. Ammo AGRA va boshqa Yashil inqilob tarafdorlari makkajo‘xori kabi tanlangan monokulturalaridan voz kechishlariga ishora yo‘q. AGRAni hozirgi urug‘lik strategiyasi hanuzgacha yaxshilangan navlar, sertifikatlangan urug‘lar, tez nav almashinuvi, tijoratlashtirish va bozorga yo‘naltirilgan urug‘lik tizimlariga urg‘u beradi.
Investitsiyalar fermerlarning urug‘larini saqlash, ishlatish, almashish va rivojlantirish huquqlarini qo‘llab-quvvatlashi, ekinlar xilma-xilligi va mahalliy bilimlarni himoya qilishi, fermerlar va jamoalar – nafaqat urug‘lik bozorlari – qaysi navlar omon qolishi va tarqalishini belgilashini ta’minlashi kerak. Afrika fermerlari najotga muhtoj emas, ammo ularning ekinlari – tariq, jo‘xori, no‘xat, fonio va boshqa an’anaviy ekinlar Yashil inqilob seleksionerlaridan qutqarilishi kerak. An’anaviy ekin fermer dalalaridan yo‘qolganda, biz mahalliy sharoitga moslashgan urug‘ navlarini, ularni qanday yetishtirish va tayyorlash haqidagi bilimlarni va mahalliy parhez va o‘ziga xosliklarning markazida bo‘lgan oziq-ovqatlarni yo‘qotishimiz mumkin.
Shuning uchun tariqning pasayishi bizni tariq dalasidan ancha uzoqroq tashvishga solishi kerak. Afrika allaqachon iqlim shoklari va o‘zgaruvchan xalqaro oziq-ovqat va o‘g‘it bozorlariga xavfli darajada duchor bo‘lgan. Xilma-xillik bu xavflarga qarshi eng katta himoyalarimizdan biridir. Ammo biz uning yo‘qolishini subsidiyalashtirmoqdamiz. BMTning barcha uchun to‘yimli parhezlarga kirishni kengaytirishga chaqirishi yetarli emas. Afrika qishloq aholisining ko‘pchiligi, shuningdek eng oziq-ovqat xavfsizligi past bo‘lganlar uchun ekinlar xilma-xilligi parhez xilma-xilligining kalitidir. AGRA, Afrika Taraqqiyot Banki, xorijiy donorlar va Afrika hukumatlari bunday xilma-xillikni yo‘qotishga olib kelayotgan ekinlarni subsidiyalash va targ‘ib qilishni to‘xtatish vaqti keldi. Ushbu maqolada bildirilgan fikrlar mualliflarga tegishli bo‘lib, Al Jazeera tahririyati pozitsiyasini aks ettirishi shart emas.
Source: www.aljazeera.com