Eronning Oliy Milliy Xavfsizlik Kengashi kotibi Ali Larijani o‘ldirilgandan so‘ng, mamlakat rahbariyatida bo‘shliq paydo bo‘ldi. Larijani hukumatning eng nufuzli shaxslaridan biri bo‘lib, Isroil va AQSh tomonidan 28-fevralda boshlangan hujumlar natijasida Oliy Rahbar Oyatulloh Ali Xomeneiy va boshqa yuqori martabali harbiy va siyosiy arboblar o‘ldirilgandan keyin muhim rol o‘ynagan edi.
Mojtaba Xomeneiy otasining vorisi sifatida oliy rahbar etib e’lon qilindi. Biroq, AQSh rasmiylari uning yarador ekanligini da’vo qilmoqda, tahlilchilar esa u hech qachon ijrochi lavozimda ishlamaganligini ta’kidlamoqda. Bu Tehronning qo‘mondonlik zanjiri qanday ishlashi va mamlakatdagi eng kuchli shaxslar kim ekanligi haqida savollar tug‘diradi.
Hozircha tahlilchilarga ko‘ra, Larijanining vorisi kim bo‘lishi aniq emas. Eron bo‘yicha tahlilchi va tarixchi Reza H. Akbari shunday dedi: "Mexanizmlar va konstitutsiyaviy jarayonlar mavjud, ammo aniq ismlarni taxmin qilish qiyinroq bo‘lishi mumkin". O‘ldirishlar soni ko‘payishi kam taniqli shaxslarning kuchli lavozimlarni egallashiga yoki hatto shaffoflikning pasayishiga olib kelishi mumkin.
Stimson Markazining taniqli mutaxassisi Barbara Slayvin Al Jazeeraga bergan intervyusida shunday dedi: "Eron uchun Larijaniga voris tayinlamaslik maqsadga muvofiq bo‘lishi mumkin, chunki bu uning orqasiga nishon qo‘yishdek bo‘ladi". Biroq u siyosiy va harbiy sohalarda nufuzli bo‘lib qolgan bir qator shaxslar borligini ta’kidladi.
Slayvinning aytishicha, muhim rol o‘ynashi mumkin bo‘lgan shaxslar orasida parlament spikeri Muhammad Bog‘ir Gʻolibof, sobiq milliy xavfsizlik maslahatchisi va yadro muzokaralari ishtirokchisi Saʼid Jaliliy, sobiq tashqi ishlar vaziri va yadro mutaxassisi Ali Akbar Solihiy, sobiq prezident va milliy xavfsizlik maslahatchisi Hasan Ruhoniy hamda Islom inqilobi qo‘riqchilari korpusining sobiq rahbari va Mojtaba Xomeneiyning katta maslahatchisi etib tayinlangan Muhsin Rezoyiy bor.
Oyatulloh Ali Xomeneiy 36 yil davomida Eron rahbari bo‘lib, mamlakatning ichki va xalqaro qarorlarini boshqargan va Islom inqilobi qo‘riqchilari korpusining ta’sirini kengaytirgan. Biroq tahlilchilarning fikricha, deyarli to‘rt o‘n yillik davrda bitta rahbar bo‘lishiga qaramay, Eron tizimi ma’lum darajada markazlashtirilmagan.
Akbari shunday dedi: "Eron tizimi mustahkam va bunday zarbalarga bardosh bera oladi. Buning yo‘llaridan biri 'mozaika mudofaasi' deb ataladigan jarayon bo‘lib, unda mamlakat harbiy apparatining mintaqaviy va viloyat qo‘mondonlari mustaqil harakat qilish uchun vakolat beriladi".
Xomeneiy va ichki Basij militsiyasi qo‘mondoni G‘ulamrizo Sulaymoniy kabi bir qator arboblarning o‘ldirilishi Eronning qo‘mondonlik zanjiriga ta’sir ko‘rsatdi. Biroq tahlilchilarning fikricha, bu hukumatni ag‘darib tashlamasligi aniq, garchi AQSh prezidenti Donald Tramp va Isroil bosh vaziri Benyamin Netanyaxu vaqti-vaqti bilan Eron uchun hukumatni almashtirish maqsad ekanligini aytgan bo‘lsa ham.
Doha magistratura instituti professori Muhammad Elmasriy shunday dedi: "Har doim boshqa rahbar bo‘ladi. Menimcha, bu Eron hukumatining qulashiga olib kelmaydi". Akbari esa Larijanining o‘ldirilishi urushni pasaytirishga olib keladigan "potentsial chiqish yo‘llarini" olib tashlaganini ta’kidladi.
Larijani urushning birinchi kunida Xomeneiy o‘ldirilgandan keyin eng yuqori martabali siyosiy amaldor bo‘ldi. Akbari shunday dedi: "Larijani o‘ldirilganiga qaramay, uning boshchiligidagi Oliy Milliy Xavfsizlik Kengashi hali ham ishlaydi va mamlakat konstitutsiyasida tizimni ishlashini ta’minlaydigan mexanizmlar mavjud".
O‘z avlodining ko‘plab yuqori martabali amaldorlari singari, Larijani ham Eron-Iroq urushida (1980-1988) qatnashgan. Tahlilchilarning aytishicha, bu avlod endi yosh avlodga yo‘l bermoqda, ular o‘rniga Suriya va Iroqdagi Eronning vositachilik urushlarida tajriba orttirmoqda. Tahlilchilar, AQShning muzokaralarni zaiflashtirish qarori, shuningdek, keskinlikni pasaytirish vakolatiga ega bo‘lgan ko‘plab eronlik amaldorlarning o‘ldirilishi yangi yosh qattiq qatlam avlodining jasoratini oshirishiga olib kelishi mumkinligidan xavotirda.
Akbari shunday dedi: "Biz [Eron] xavfsizlik davlatiga aylanishini bashorat qilgan ko‘pchilikning taxminiga tobora yaqinlashyapmiz. Eron davlati tezda xavfsizlashtirilmoqda va qolgan ko‘plab siyosatchilar va diplomatlar harbiy, xavfsizlik va razvedka arboblariga o‘rin berishmoqda".
Source: www.aljazeera.com