Eron davlati tomonidan joriy qilingan deyarli to‘liq internet tarmog‘ini o‘chirib qo‘yish global monitoring tashkiloti NetBlocks ma’lumotlariga ko‘ra, dunyodagi eng uzoq davom etgan milliy qoraqorong‘ulik rekordiga aylandi. AQSh va Isroilning 28-fevralda boshlagan urushidan so‘ng global internetga ulanish urushdan oldingi darajasining atigi bir foiziga tushib qoldi.
Yanvar oyida minglab odamlar halok bo‘lgan milliy norozilik namoyishlari paytida yana 20 kunlik internet tarmog‘ini o‘chirish joriy qilingan edi, bu esa Eron fuqarolarining aksariyati 2026-yilning deyarli uchdan ikki qismini raqamli qorong‘ulikda o‘tkazganligini anglatadi – faqat cheklangan va ba’zida sekin ishlaydigan ichki tarmoq asosiy xizmatlarni taqdim etish va davlat tomonidan boshqariladigan yangiliklar va xabar almashish tizimlariga kirish imkoniyatini beradi.
NetBlocksning aytishicha, Eron internetga ulanish imkoniyatiga ega bo‘lgan, keyin esa milliy tarmoqqa qaytish orqali uni yo‘qotgan birinchi mamlakatdir. Tashkilot shuni ta’kidladiki, Myanma, Sudan, Kashmir va Tigrayda uzluksiz qoraqorong‘uliklar uzoqroq davom etgan bo‘lsa-da, hech biri bu miqyosda va bu qadar uzoq davom etgan davlat tomonidan joriy qilingan tarmoqni o‘chirishni boshdan kechirmagan.
Yanvar oyidagi tarmoqni o‘chirish paytida hukumat ko‘plab onlayn bizneslar uch haftadan ortiq vaqt davomida ulanishdan mahrum bo‘lishga bardosh bera olmasligini va qiynalayotgan iqtisodiyot har kuni o‘nlab million dollar miqdorida to‘g‘ridan-to‘g‘ri zarar ko‘rayotganini, milliy qoraqorong‘ulikning hisoblangan bilvosita va yig‘indiy ta’sirlarini aytmasdan ham bildirgan edi. Urush boshlanganidan besh haftadan ortiq vaqt o‘tgan bo‘lsa-da, hukumat mamlakatning vayron bo‘lgan raqamli sektori qoldiqlari va global izolyatsiya qilingan iqtisodiyoti kelgusi oylar va yillarni qanday o‘tishini tushuntirmagan, hatto juda kam ehtimol bo‘lgan diplomatik yutuq urushni tezda to‘xtatsa ham.
Karajdagi (Tehron yaqinida) texnologiya firmasida mahsulot dizayneri bo‘lib ishlagan Kamranning aytishicha, u yanvar oyidagi ishdan bo‘shatish to‘lqinidan omon qolgan, ammo bu so‘nggi to‘lqinda omon qola olmagan. U Navro‘z ta’tilidan keyingi ish haftasining birinchi kunida, shanba kuni ishdan bo‘shatilganini aytishgan. U Al Jazeeraga aytishicha, u mahalliy guruh topgan, unda odamlar o‘zlarining ko‘nikmalarini aytishadi va boshqalar ularni har qanday ish imkoniyatlari bilan bog‘lashga yordam berishadi, lekin u ko‘plab boshqa odamlar qidirgani sababli yaqin kelajakda foydali ish topish imkoniyatlari haqida juda xavotir ekanligini aytdi.
Tehron bazasidagi firmaning katta ma’lumotlar tahlilchisi (ismini oshkor qilmaslikni so‘ragan) aytishicha, uning kompaniyasi yangi Fors yili uchun kutilganidan pastroq maosh oshirishni taklif qilishga rozi bo‘lgan, shunda hozircha hech qanday xodimni qisqartirishga majbur bo‘lmaslik uchun. Biroq, rahbarlar faqat uch oylik shartnomalar tuzayotgani uchun ko‘pchilik odamlar bu vaqt tugagandan keyin ketishga majbur bo‘lishi haqida keng tarqalgan his mavjud.
Eronning eng yaxshi po‘lat zavodlari, neft-kimyo korxonalari va boshqa fuqarolik infratuzilmasining halokatli bombardimon qilinishi urushdan ancha oldin g‘alayon inflyatsiya va yuqori ishsizlik bilan belgilangan iqtisodiy sharoitlarni yanada kuchaytirishi kutilmoqda. Mamlakat ichidagi internetga ulangan eronliklarning ozchiligi davlat tomonidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri ruxsat etilgan yoki oq ro‘yxatga kiritilgan, yoki hokimiyatlar tomonidan o‘chirilishidan oldin ba’zida soatlab davom etadigan proksi-ulanishlarni sotib olish uchun haddan tashqari miqdorda pul to‘lagan.
Hukumat matbuot kotibi Fatemeh Mohajerani o‘tgan oy aytganidek, hukumat faqat "ovozni chiqarish" mumkin bo‘lganlarga internetga kirish imkoniyatini beradi. Bunga yuqori amaldorlar, davlat bilan bog‘liq shaxslar va tashkilotlar, hamda axborot agentliklari kiradi. Oq ro‘yxatga kiritilganlarning ba’zilari, hatto ulanishdan mahrum bo‘lgan davlat tarafdorlarining ba’zilari ham X yoki ichki tarmoq bilan ishlaydigan mahalliy yangiliklar saytlarining sharhlar bo‘limlarida ular urush davri uchun zarurat deb hisoblaydigan vaziyatga moslashishdan xursand ekanliklarini yozishadi.
Juda noaniq kelajak bilan qorong‘ulikda qolgan ko‘pchilik bu hisni baham ko‘rmaydi. Tehronning yana bir aholisi Al Jazeeraga aytishicha, u va bir necha do‘stlari kecha uyda uchrashib, qisqa ulanish davrlari, davlat televideniyesi, chet eldagi sun’iy yo‘ldosh televideniya tarmoqlari va cheksiz telefon qo‘ng‘iroqlari va matnli xabarlardan olingan yangiliklarni baham ko‘rishgan, davlat tarafdorlari esa masjidlar va shahar maydonlarida yig‘ilishgan. Uning aytishicha, ularning ba’zilari ishdan bo‘shatilgan, hammasi bu haftaning oxirida elektr energiyasi bo‘ladimi yoki yo‘qmi, boshqa bir oyda nima bo‘lishi mumkinligi haqida xavotirda edi.
AQSh Tehrondan g‘arbda yangi qurilgan ko‘prikni bombardimon qilganidan so‘ng, AQSh prezidenti Donald Trump Eronning Islom inqilobi gvardiya korpusini (IRGC) Hormuz bo‘g‘ozini to‘sib qo‘yishni to‘xtatishga ishontirish uchun seshanba kuni elektr stantsiyalari va yana ko‘priklarga hujum qilishga va’da berdi – IRGC buni qat’iyan rad etgan. Eron hokimiyati bosqichma-bosqich internet tizimini joriy etishga qadamlar qo‘ygan, bu ular urushdan keyin ham qattiq cheklovlarni saqlab qolish niyatida ekanligini ko‘rsatadi.
"Bizneslar uchun xalqaro internetga ulanish bo‘yicha qo‘llanma" ba’zi biznes hamjamiyatlari orasida tarqatilgan, bu qiziqqanlarni Bale deb nomlangan davlat tomonidan boshqariladigan xabar almashish ilovasidagi rasmiy hisob bilan aloqa o‘rnatishga va hujjatlarni yuborishga va ariza topshirishga undaydi. Bir qator jurnalistlar noma’lum jo‘natuvchidan "Internet Pro" deb nomlangan matnli xabarlarni olganliklari haqida xabar berishdi, unda kelajakda ulanishni xohlaydigan odamlar uchun eng yaxshi telekommunikasiya provayderi bilan ro‘yxatdan o‘tish havolasi mavjud edi.
Shu bilan birga, yana bir taniqli davlat bilan bog‘liq telekommunikasiya tashuvchisi ham o‘zining "Internet Pro" versiyasiga ro‘yxatdan o‘tish uchun zarur bo‘lgan qadamlarni chiqardi, u normal tashuvchi paketlaridan qimmatroq bo‘lgan bir yillik ma’lumotlar paketlari shaklida sotiladi. Internet xizmat provayderlari ham global internetga kirishni ta’minlamasa ham, mijozlarga pulni qaytarmagan yoki narx rejalarini pasaytirmagan. Ba’zi foydalanuvchilar urush davrida ularning mobil ma’lumotlar paketlarining global internet ulangan vaqtga qaraganda tezroq tugayotgani haqida xabar berishgan.
Prezident Masoud Pezeshkian ma’muriyati, ikki yildan kam vaqt oldin Eron internet landshaftini blokdan chiqarishni markaziy saylov va’dasi qilgan edi, tarmoqni o‘chirish uchun rasmiy izoh bermagan.
Source: www.aljazeera.com