Hormuz bo‘g‘ozi, dunyo neftining 20 foizi va suyuq tabiiy gazning muhim qismini tashishda muhim rol o‘ynaydi. AQSh va Isroilning fevral oyida Eronga qarshi boshlagan urushi tufayli bu bo‘g‘oz global e‘tibor markaziga aylandi. Eronga qarshi hujumlar boshlangandan so‘ng, Eron javoban bo‘g‘ozdagi "dushman" savdo kemalariga hujum qildi, bu esa barcha kemalarning harakatini to‘xtatib, global energiya taqsimoti inqirozini keltirib chiqardi.
Pokiston vositachiligida ikki haftalik o‘t ochmaslik e‘lon qilinganiga qaramay, Eron bo‘g‘ozni barcha kemalar uchun ochishdan bosh tortmoqda. Eron tashqi ishlar vaziri Abbos Aragchi o‘t ochmaslik davrida bo‘g‘ozdan xavfsiz o‘tishni "Eron Qurolli Kuchlari bilan muvofiqlashtirish" va "texnik cheklovlarni hisobga olgan holda" amalga oshirishini aytdi. Eronning Islom inqilobi gvardiyasi (IRGC) bo‘g‘ozning yangi xaritasini chiqardi, unda kemalar an‘anaviy yo‘ldan chetga chiqib, Eron qirg‘og‘iga yaqinroq harakat qilishlari ko‘rsatilgan.
Eronning 10 bandlik tinchlik taklifi AQSh va Isroilning Eronga va uning ittifoqchilariga (ayniqsa, Livanga) hujumlarini to‘xtatish, barcha sanksiyalarni olib tashlash va Eronning Hormuz ustidan nazoratini saqlab qolishni talab qiladi. Eron o‘z talablarini rasmiy ravishda e‘lon qildi, ammo AQSh bu shartlarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri tan olmadi. Eron o‘zi va Isroil tomonidan vayron qilingan harbiy va fuqarolik infratuzilmasini tiklash uchun mablag‘ yig‘ish maqsadida har bir kema uchun 2 million dollargacha yoki har bir barrel neft uchun 1 dollar to‘lov undirish rejasini ko‘rib chiqmoqda.
Ummon transport vaziri Said Al-Maavali Eronning to‘lov undirish g‘oyasini rad etdi va "barcha xalqaro dengiz transporti shartnomalarini imzolaganliklarini", ular to‘lov undirishni taqiqlashini aytdi. Xalqaro dengiz qonuni (UNCLOS) xalqaro bo‘g‘ozlar yoki hududiy dengizlardan o‘tayotgan kemalardan to‘lov undirishni taqiqlaydi, ammo na AQSh, na Eron bu konvensiyani ratifikatsiya qilmagan. Tahlilchilar, agar Eron bo‘g‘ozni minasizlantirish va xavfsiz qilish uchun xizmatlar uchun to‘lov undirsa, bu dengiz qonunlari doirasida ruxsat etilishi mumkinligini ta‘kidlaydilar.
Bo‘g‘ozdan o‘tish uchun to‘lov undirish Fors ko‘rfazidagi neft va gaz ishlab chiqaruvchi mamlakatlarga eng ko‘p ta‘sir ko‘rsatadi, ammo hozirgi ta‘minot zarbalari ko‘rsatganidek, boshqa mamlakatlarga ham ta‘siri seziladi. Bahrayn Birlashgan Millatlar Tashkiloti Xavfsizlik Kengashida a‘zo davlatlarni "barcha zarur choralar" bilan bo‘g‘ozni qayta ochishga chaqirgan rezolyutsiyani taklif qildi, u Qatar, BAA, Saudiya Arabistoni, Quvayt va Iordaniya tomonidan qo‘llab-quvvatlandi. Biroq, Rossiya va Xitoy bu rezolyutsiyani veto qildi, chunki u Eronga qarshi tarafkash va AQSh va Isroilning Eronga boshlang‘ich hujumlarini hal qilmagan.
Amaliyotda, kemalar egalari kuniga millionlab dollar yo‘qotayotgani sababli, ular tez va zararsiz chiqish uchun Eron talablariga bo‘ysunishga majbur bo‘lishi mumkin. Dengiz tahlilchisi C. Uday Bhaskarning aytishicha, "Agar men 300 ming tonna og‘irlikdagi, qimmati chorak milliard dollarga teng bo‘lgan VLCC [juda katta neft tashuvchi] egasi bo‘lsam... Eronliklar mina qo‘yganimizni aytishlariga ishonardim". AQSh Prezidenti Donald Tramp bo‘g‘oz "OCHIQ va XAVFSIZ" ekanligini va AQSh qo‘shinlari hududni tark etmasligini, muzokaralar yaxshi o‘tmasa hujumlarni qayta boshlash bilan tahdid qilganini aytdi.
Source: www.aljazeera.com