Afrika Taraqqiyot Bankining (AfDB) 2025-yilgi Afrika Sanoatlashish Indeksiga ko‘ra, Marokash birinchi marta Afrika qit’asida sanoatlashish bo‘yicha yetakchilik qildi va 2010-yildan beri birinchi o‘rinda turgan Janubiy Afrikani ortda qoldirdi.
Indeksda Marokash 0,8415 ball bilan birinchi, Janubiy Afrika esa 0,8396 ball bilan ikkinchi o‘rinni egalladi. AfDB bu muvaffaqiyatni Marokashning barqaror sanoat modernizatsiyasi, eksport diversifikatsiyasi va strategik sanoat siyosatining samarali amalga oshirilishi bilan izohlaydi.
Hisobotda ta’kidlanishicha, Janubiy Afrika hali ham qit’aning yetakchi sanoat iqtisodiyotlaridan biri bo‘lsa-da, uning sanoat raqobatbardoshligi uzoq muddatli pasayishni boshdan kechirmoqda. Mamlakatning balli 2010-yildagi 0,8819 dan 2024-yilda 0,8396 gacha tushgan.
Indeks sanoatlashishni uch asosiy yo‘nalish bo‘yicha o‘lchaydi: sanoat ko‘rsatkichlari; investitsiyalar, infratuzilma, ta’lim va moliyaviy imkoniyatlar kabi bevosita omillar; va biznes muhiti, qonun ustuvorligi, davlat qarzi va inflyatsiya kabi bilvosita omillar.
Misr 0,7827 ball bilan uchinchi, Tunis 0,7760 ball bilan to‘rtinchi o‘rinni egalladi. Jazoir 0,6661 ball bilan oltinchi bo‘ldi, ya’ni to‘rtta arab davlati qit’aning eng yaxshi oltita sanoat iqtisodiyoti qatoriga kirdi.
Hisobot Marokash, Janubiy Afrika, Misr va Tunisni Afrikaning yetakchi sanoat to‘rtligi deb ataydi, ular qit’aning boshqa iqtisodiyotlaridan sezilarli darajada oldinda. Keyingi o‘rinlarda Mavrikiy, Jazoir, Esvatini, Senegal, Namibiya va Kot-d’Ivuar joylashgan.
2024-yilda Shimoliy Afrika 0,6891 ball bilan qit’aning eng sanoatlashgan mintaqasi bo‘lib qoldi, undan keyin Janubiy Afrika (0,5850) keldi. Markaziy, G‘arbiy va Sharqiy Afrika esa undan orqada qoldi.
Hisobotga ko‘ra, Marokashning yuksalishi va ko‘plab mamlakatlarning yaxshilanishiga qaramay, Afrika bo‘ylab sanoatlashish sekin va notekis davom etmoqda. 2010-2024 yillar oralig‘ida qit’aning 54 davlatidan 41 tasi o‘z ballini yaxshilagan, ammo faqat 24 tasi reytingda o‘rnini oshirgan.
Qit’aning o‘rtacha sanoatlashish balli 2010-yildagi 0,5134 dan 2024-yilda 0,5445 gacha ko‘tarilib, 6 foizga oshgan. Shu davrda o‘rtacha mamlakat balli 6,4 foizga o‘sgan.
Afrikaning ishlab chiqarish qo‘shilgan qiymati (MVA) 2020-yildagi 285 milliard dollardan 2025-yilda 351 milliard dollarga oshgan. Biroq, qit’a hali ham global ishlab chiqarishning 2 foizidan kamini va global ishlab chiqarilgan eksportning atigi 1,4 foizini tashkil qiladi.
Afrikada aholi jon boshiga MVA 2025-yilda 226,7 dollarga yetdi, bu 2014-yildagi eng yuqori ko‘rsatkich (254,9 dollar)dan past.
Hisobot Afrikadagi zaif sanoat o‘sishini bo‘laklangan bozorlar va cheklangan mintaqaviy integratsiya bilan bog‘laydi. Afrika ichidagi savdo 2022-2024 yillarda qit’a umumiy savdosining atigi 14,4 foizini tashkil etdi, bu Osiyoda 60 foiz va Yevropada 57 foiz bilan solishtirganda past.
AfDBning ta’kidlashicha, muammo tariflardan tashqari, tarifsiz to‘siqlar, zaif infratuzilma, turli texnik va tartibga solish standartlari hamda rivojlanmagan mintaqaviy qiymat zanjirlarini o‘z ichiga oladi, bularning barchasi Afrika firmalarining chegaralar bo‘ylab ishlab chiqarish hajmini oshirish imkoniyatini cheklaydi.
Bankning fikricha, Afrika Kontinental Erkin Savdo Hududi (AfCFTA) mintaqaviy sanoatlashishning asosiy omiliga aylanishi mumkin, agar qit’a “savdo uchun integratsiya”dan “ishlab chiqarish uchun integratsiya”ga o‘tsa, infratuzilma, sanoat siyosati, investitsiyalar va mintaqaviy qiymat zanjirlarini bog‘lasa.
AfDB hisob-kitoblariga ko‘ra, AfCFTAni samarali amalga oshirish 2035-yilga borib Afrika daromadlarini taxminan 7 foizga oshirishi va 450 milliard dollargacha qo‘shimcha qiymat yaratishi mumkin. Afrika ichidagi savdo 2045-yilga borib qishloq xo‘jaligi va oziq-ovqat mahsulotlarida 60 foizga, ishlab chiqarishda 48 foizga va xizmatlarda 34 foizga oshishi kutilmoqda.
Source: www.aljazeera.com