Burkina-Fasoning 2022-yilgi davlat toʻntarishi natijasida hokimiyatni qoʻlga kiritgan harbiy yetakchisi Ibrohim Traore aprel oyida davlat teleradiokompaniyasi RTB orqali qilgan murojaatida afrikaliklarni demokratiyadan "qochish"ga va uni "unutish"ga chaqirdi. Uning soʻzlaricha, "demokratiya oʻldiradi" va bu tizim Afrika uchun yaroqsiz.
Traorening bu bayonoti koʻpchilikni hayratga solgan boʻlsa-da, aholining bir qismi tomonidan qoʻllab-quvvatlandi. Poytaxt Uagaduguda baʼzi fuqarolar jihodchilikka qarshi kurash va iqtisodiy tiklanish sharoitida demokratiyaga vaqt yoʻqligini taʼkidlamoqda.
2026-yil saylov yili sifatida muhim hisoblansa-da, koʻplab Afrika davlatlaridagi saylovlar soxtalashtirish, repressiya va yoshlar bilan siyosiy elita oʻrtasidagi tafovut bilan ajralib turadi. Mutaxassislar Afrika demokratiyalari haqiqiy hisobdorlik mexanizmlarisiz faqat saylov vositalariga aylanib qolganmi, degan savolni koʻtarmoqda.
Gʻarbiy Afrikada 2020-2023 yillar oraligʻida Mali, Burkina-Faso, Niger va Gvineyada harbiy toʻntarishlar amalga oshirildi. 2025-yil yanvarida uch fransuz tilidagi davlat — Niger, Mali va Burkina-Faso — ECOWAS mintaqaviy blokidan chiqib, oʻzlarining Sahel Davlatlari Alyansi (AES) tashkilotini tuzdilar. 2025-yilda Gvineya-Bisauda ham toʻntarish boʻldi.
Birlashgan Millatlar Tashkilotining Taraqqiyot Dasturi (UNDP) 2023-yilgi hisobotida koʻp oʻlchovli qashshoqlik, tengsizlik, konstitutsiyaviy muddat cheklovlarining manipulyatsiyasi, yoshlar va ayollar ishtirokining cheklanganligi, boshqaruv kamchiliklari va harbiy xarajatlarning yuqoriligi kabi omillar toʻntarishlar xavfini oshirishini taʼkidlaydi. Hisobotda, shuningdek, fuqarolar demokratik yoʻl bilan saylangan hukumatlardan umidsizlikka uchraganda, ular harbiy boshqaruv kabi nodemokratik usullarni qoʻllab-quvvatlashga moyil boʻlishi qayd etilgan.
Afrikada fuqarolik huquqlari tobora cheklanib, matbuot erkinligi qisqartirilmoqda va muxolifat ovozlari taʼqib qilinmoqda. Shimoliy Afrikada avtoritar tizimlar hukmronlik qiladi. Gʻarbiy Afrikada Gana va Senegal kabi demokratiyalar Mali, Niger va Burkina-Fasodagi harbiy rejimlar bilan birga mavjud. Kabo-Verde esa Afrikaning eng barqaror demokratiyalaridan biri sifatida baholanadi.
Ekspertlarning fikricha, qonun ustuvorligi, hokimiyatlar boʻlinishi va fuqarolik huquqlari Afrika uchun istalgan universal qadriyatlardir. Biroq, Africa Positive nodavlat tashkiloti vakili Veye Tatahning taʼkidlashicha, siyosiy tizimlar ijtimoiy ildiz otgan va mahalliy voqeliklarni aks ettirishi kerak. Uning soʻzlariga koʻra, Afrika "aqliy inqilob"ga muhtoj — korruptsiya va kliyentelizmdan voz kechib, masʼuliyat va umumiy manfaat sari intilish kerak.
Hozirgi voqealar demokratiyaning aniq chekinishi emas, balki avtoritar va demokratik kuchlar oʻrtasidagi qayta muzokaralar bosqichidir. Asosiy savol — Afrika demokratiyaga qodirmi, degan emas, balki uni kundalik hayotda ishlaydigan haqiqiy siyosiy voqelikka aylantirish mumkinmi, degan masaladir.
Source: www.dw.com