AQSh Prezidenti Donald Tramp yakshanba kuni AQSh va Eron o‘rtasida Fors ko‘rfazidagi harbiy harakatlarni tugatishga qaratilgan ramka kelishuvi erishilganini ma’lum qildi. Ushbu kelishuv uch oydan ortiq vaqt davomida Hormuz bo‘g‘ozida tijorat kemalarining harakatini deyarli to‘xtatgan mojaroga barham berishi kutilmoqda.
Kelishuv juma kuni Shveytsariyada imzolanishi rejalashtirilgan. Unga ko‘ra, bo‘g‘oz orqali yuk tashish to‘lovsiz amalga oshiriladi, AQShning Eron portlariga dengiz blokadasi olib tashlanadi va Tehronga cheklangan sanksiyalar yengilligi ostida neft eksportini qayta tiklashga ruxsat beriladi. Shuningdek, sulh kamida 60 kunga uzaytirilib, Eron yadro dasturi bo‘yicha keng ko‘lamli muzokaralar boshlanadi.
Biroq, mutaxassislarning ta’kidlashicha, bu yo‘l harakati avtohalokatdan keyin magistralni qayta ochish kabi oddiy emas. Gretsiyaning MARISKS xavf-xatarni boshqarish agentligi ramka kelishuvini “darhol normal savdo sharoitlarini tiklash emas, balki keskinlikni pasaytirish jarayonining boshlanishi” deb baholadi.
Birinchi qadam – Eron mojaro davomida qo‘ygan dengiz minalarini topish va zararsizlantirish. Ko‘pchilik minalarni mina tozalovchi kemalar, suv osti dronlari va sonar yordamida nisbatan tez topish mumkin, ammo ba’zilari oqib ketgan yoki topish qiyin bo‘lishi mumkin. Mustaqil kuzatuvchilar suv yo‘lining xavfsizligini tekshirishi kerak. Bu jarayon 40-50 kun davom etishi mumkin.
Xavfsiz yo‘laklar yaratilgandan so‘ng, yuk tashish kompaniyalari urush-xavfi sug‘urtasi stavkalarining pasayishini kutadi. Hozirda bu stavkalar bir tranzit uchun kema qiymatining 1% dan 4% gacha, urushdan oldingi 0,1% dan pastga nisbatan. 200 million dollarlik tanker uchun bu qo‘shimcha 2-8 million dollarni tashkil etadi.
Bo‘g‘ozda tiqilib qolgan 300 ta to‘liq yuklangan kema va 250 ta bo‘sh tanker harakatlana boshlaydi. Fors ko‘rfazida va Ummon ko‘rfazida jami 850 ga yaqin kema kutmoqda. BMT Xalqaro Dengiz Tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, 20 000 ga yaqin dengizchi haligacha kemalarda qolmoqda, 14 kishi hujumlarda halok bo‘lgan.
Ko‘rfaz davlatlari neft va gaz ishlab chiqarishni oshirishi mumkin, ammo bu infratuzilma tekshiruvi, ta’mirlash va ishchilarni qaytarishni talab qiladi. Capital Economics prognoziga ko‘ra, Hormuz orqali energiya oqimining 80% sentyabr oxirigacha tiklanishi mumkin, ammo tabiiy gaz oqimi sekinroq qaytadi, chunki Qatar Ras Laffan LNG terminaliga etkazilgan zarar bir necha yilga eksport hajmini 17% ga kamaytirdi.
Eng katta muammo – kelishuv faqat muzokarachilar uchun asos bo‘lib, doimiy tinchlikni kafolatlamaydi. AQSh bo‘g‘ozdan doimiy bepul foydalanishni talab qiladi, Eron esa “xizmat to‘lovlari” va nazoratni saqlab qolishni xohlaydi. Eronning yadroviy ambitsiyalari, sanksiyalar va Hizbulloh, Husiy kabi guruhlarni qo‘llab-quvvatlash masalalari hal etilmagan. Isroil Bosh vaziri Netanyaxu kelishuv bilan bog‘liq emasligini va o‘zini himoya qilishda davom etishini aytdi, bu esa kelishuvni buzishi mumkin.
Source: www.dw.com