Germaniyaning “Xotira, mas’uliyat va kelajak” (EVZ) jamg‘armasi natsistlar rejimi davrida majburiy mehnatga jalb qilinganlarning birinchi to‘lovlarini amalga oshirganiga 25 yil to‘ldi. Biroq ko‘plab jabrlanganlar uchun bu tovon juda kech va yetarsiz bo‘ldi.

EVZ ma’lumotlariga ko‘ra, 2001-2007 yillar oralig‘ida 100 ga yaqin mamlakatdagi 1,66 million sobiq majburiy ishchi va ularning huquqiy vorislariga 4,4 milliard yevro (5,1 milliard dollar) to‘langan. Ammo tarixiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, natsistlar davridagi majburiy mehnatning to‘liq hajmini qoplash uchun dastlabki jamg‘arma 180-220 milliard nemis markasi (90-112 milliard yevro) bo‘lishi kerak edi.

EVZ rahbari Andrea Despotning ta’kidlashicha, jamg‘arma hajmi adolatsizlikka nisbatan juda kichik bo‘lgan: “Natsistlar davrida 26 millionga yaqin kishi fabrikalarda, qishloq xo‘jaligida, cherkovlarda, xususiy uylarda va kompaniyalarda ishlashga majbur bo‘lgan. Jamiyatning deyarli har bir qatlami bundan foyda ko‘rgan. Bu yetkazilgan zarar va ekspluatatsiyani qoplashga yaqinlashmadi.”

EVZ jamg‘armasi 2000 yil iyulida tashkil etilgan bo‘lib, unga 10,1 milliard nemis markasi ajratilgan. Yarimini federal hukumat, qolgan yarmini esa 6500 ga yaqin nemis kompaniyasidan iborat “Nemis biznesi tashabbusi” tashkiloti to‘lagan. G‘arbiy Germaniya 1953 yildayoq kompensatsiya choralarini ko‘rgan bo‘lsa-da, majburiy ishchilar bundan chetda qolgan.

Tarixchi Konstantin Goschlerning fikricha, kechikishning asosiy sababi Sovuq urush edi: “Sovuq urush davrida temir parda ortiga pul jo‘natmaslik tamoyili amal qilgan.” Shuningdek, Sharqiy Yevropadagi sobiq majburiy ishchilar ko‘pincha xoin sifatida qaralgan va ularning murojaatlari e’tibordan chetda qolgan.

Bugungi kunda EVZ inson huquqlari, demokratik qadriyatlar va tarixiy ta’limni qo‘llab-quvvatlovchi xayriya jamg‘armasi sifatida faoliyat yuritadi. 2025 yilda Rossiya hukumati EVZni “nomaqbul tashkilot” deb e’lon qildi, chunki jamg‘arma Ukrainani qo‘llab-quvvatlagan.

Source: www.dw.com