AQSh va Eron rejimlari o‘rtasida imzolangan anglashuv memorandumi (MoU) va Qatardagi bilvosita muzokaralar natijasida Hormuz bo‘g‘ozi kutilganidan tezroq qayta ochilmoqda. Bu yerda global neft ta’minotining beshdan bir qismi o‘tadi.
Neft narxlari pasayib, iste’molchilarga yengillik keltirdi. Payshanba kuni neft narxi ketma-ket uchinchi kun 1 foizga tushdi, chunki Qatar AQSh va Eron muhim suv yo‘li bo‘yicha muvaffaqiyatga erishganini ma’lum qildi. AQSh va Isroil rejimlari 28 fevral kuni Eronga birinchi zarbalarni bergan edi.
Ammo neft oqimi to‘satdan tiklanar ekan, talabning zaiflashishi xavotir uyg‘otmoqda. Bunga asosiy sabab – dunyodagi eng yirik neft importchisi bo‘lgan Xitoyning importni keskin qisqartirishi. Morgan Stanley investitsiya banki ikki hafta ichida ikkinchi marta neft prognozlarini pasaytirib, bozorda ortiqcha taklif xavfi haqida ogohlantirdi.
Tahlilchilarning fikricha, bu prognoz Xitoy neft importining past darajada qolishi va AQSh-Eron o‘rtasidagi mo‘rt sulhning mustahkam bo‘lishiga bog‘liq. 17 iyundagi MoU 60 kunlik muzokaralar davrini boshladi, uning davomida urush boshidan beri bo‘g‘ozda qolib ketgan ko‘plab tankerlar o‘tishi kerak.
Kelishuv shartlariga ko‘ra, Eron kemalarning 60 kun davomida bepul o‘tishiga rozi bo‘ldi, ammo Tehron bu kelishuvni bo‘g‘ozni Ummon bilan birgalikda nazorat qilish huquqi sifatida talqin qilmoqda. O‘tgan hafta AQSh rejimi Eronga zarba berib, kelishuvning mo‘rtligini ko‘rsatdi.
Geosiyosiy noaniqlikka qaramay, neft tranziti kutilganidan tez tiklanib, narxlarni pasaytirdi. Bloomberg ma’lumotlariga ko‘ra, payshanba kuni 35 neft va gaz tankeri Hormuz bo‘g‘ozidan chiqib ketdi – bu urushdan oldingi darajaga qaytishni anglatadi. Brent fyucherslari 1,1 foizga, WTI esa 1,2 foizga tushdi.
CNMS professori Mohammad Reza Farzanegan Morgan Stanley prognoziga shubha bilan qarashni tavsiya qiladi: “Bozor Hormuz oqimining tiklanishi va Eron neft eksportining vaqtinchalik ochilishini baholamoqda, ammo ikkala taxmin ham mo‘rt.”
Xitoy neft importini qisqartirib, tijorat zaxiralaridan foydalanmoqda va Yaqin Sharqdan emas, balki Rossiya, Qozog‘iston, Braziliya, Indoneziya va Venesueladan neft olmoqda. Bu urush davrida narxlarning keskin oshishiga yo‘l qo‘ymadi, ammo bo‘g‘oz ochilgach, ishlab chiqarish oshib, import pastligicha qolmoqda.
AQSh rejimi Eronga qarshi sanksiyalarni vaqtincha bekor qilgani sababli, Eron neft eksporti tiklanmoqda. Bloomberg’ga ko‘ra, 20 million barrel Eron nefti kamida 7 kun davomida jo‘natishga tayyor. Umumiy hajm 58-68 million barrelni tashkil etadi, ammo 90 foizdan ortig‘ining aniq manzili yo‘q.
IEEFA tahlilchisi Kevin Morrisonning ta’kidlashicha, Morgan Stanley prognozi Xitoy importining past darajada qolishi va Amerika qit’asida ishlab chiqarishning oshishiga bog‘liq. AQSh rejimi aprelda rekord darajada – kuniga 13,934 million barrel neft ishlab chiqardi.
Biroq, tahlilchi neft ortiqchaligi prognozi AQSh va Eron o‘rtasidagi kelishuvning saqlanib qolishiga bog‘liqligini ta’kidlaydi. Urush davrida infratuzilmaga yetkazilgan zarar tufayli bo‘g‘oz orqali to‘liq oqimga kelasi yilgacha erishilmaydi.
PortWatch ma’lumotlari bo‘g‘oz orqali tranzitning qisman va sekin tiklanishini ko‘rsatadi. Farzaneganning so‘zlariga ko‘ra, neft tankerlari kelishi mart oyidan keyin keskin kamaygan va faqat iyun oxirida tiklana boshlagan. Hozirgi ko‘rsatkichlar o‘tgan yilgi darajadan past.
AQShning Eron sanksiyalaridan voz kechishi 21 avgustda tugaydi. Farzanegan: “Bu ochilish avgustdan keyin saqlanib qoladimi, noma’lum.” Agar uzaytirilmasa, neft ta’minotiga bosim kuchayadi. Noyabrdagi AQSh oraliq saylovlari ham bo‘g‘ozning yopilishiga olib kelishi mumkin.
“Men hozirgi holatni barqaror neft ortiqchaligi emas, balki yuqori siyosiy noaniqlik sharoitida vaqtinchalik ortiqcha taklif xavfi deb ta’riflagan bo‘lardim”, dedi Farzanegan.
Source: www.aljazeera.com