Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasi dushanba kuni genotsid, urush jinoyatlari, etnik tozalash va insoniyatga qarshi jinoyatlarning oldini olish bo‘yicha davlatlarning mas’uliyatini muhokama qilish uchun yalpi majlis o‘tkazmoqda.
Biroq, Nyu-Yorkdagi BMT shtab-kvartirasida bo‘lib o‘tayotgan ushbu yig‘ilish Isroilning G‘azodagi genotsidi, Sudanning Darfur mintaqasida Tezkor yordam kuchlari va ittifoqchi militsiyalar tomonidan amalga oshirilayotgan genotsid va boshqa gumanitar inqirozlar fonida o‘tmoqda. Ko‘plab tanqidchilarning fikricha, xalqaro hamjamiyat bu muammolarni hal qilish uchun juda kam ish qilgan.
BMT yig‘ilishi kelajakdagi genotsidlarning oldini olish uchun davlatlar rioya qilishi kerak bo‘lgan protokollarni qabul qilishi mumkin, ammo kuzatuvchilar bu qarorlarning joylardagi qurbonlar uchun katta farq qilishiga shubha bilan qarashmoqda.
1948-yildagi Genotsid konventsiyasiga ko‘ra, genotsid “milliy, etnik, irqiy yoki diniy guruhni butunlay yoki qisman yo‘q qilish niyati bilan” sodir etilgan har qanday harakat sifatida belgilanadi. Bu guruh a’zolarini o‘ldirish, jiddiy jismoniy yoki ruhiy zarar yetkazish, guruhni jismoniy yo‘q qilishga olib keladigan hayot sharoitlarini yaratish, tug‘ilishning oldini olish choralari va bolalarni boshqa guruhga majburan o‘tkazishni o‘z ichiga oladi.
Ruandadagi genotsid (1994) 800 000 ga yaqin tutsi va mo‘tadil hutuning o‘ldirilishi bilan yakunlandi. BMT bu fojiaga to‘sqinlik qila olmaganidan “uyalganini” tan oldi. Keyinchalik Xalqaro jinoiy tribunal 61 kishini aybladi.
Isroilning G‘azadagi urushi 2023-yil oktabridan beri davom etmoqda va 73 000 dan ortiq falastinlik halok bo‘ldi. BMT maxsus ma’ruzachisi Francheska Albanese “genotsid aktlarini sodir etish uchun asosli sabablar borligini” aytdi. AQSh BMT Xavfsizlik Kengashida sulhga oid rezolyutsiyalarni veto qilishda davom etmoqda.
Bosniyadagi genotsid (1995) 100 000 ga yaqin odamning o‘limiga va ikki milliondan ortiq odamning ko‘chirilishiga olib keldi. BMT faqat 2024-yilda Srebrenitsadagi genotsidni tan oldi va 11-iyulni xalqaro xotira kuni deb belgiladi.
Sudandagi urush (2023-yildan beri) o‘n minglab odamlarning o‘limiga va 14 millionga yaqin odamning ko‘chirilishiga sabab bo‘ldi. RSF Darfurdagi genotsidda ayblanmoqda. BMT faktlarni aniqlash missiyasi el-Fasherga hujum “genotsid belgilariga ega” degan xulosaga keldi.
Xitoydagi uyg‘urlarning ahvoli: 2018-yilda BMT bir milliondan ortiq uyg‘urning “ekstremizmga qarshi markazlarda” saqlanayotganini aniqladi. AQSh va boshqa davlatlar buni “genotsid” deb atadi, ammo Xitoy rad etdi.
Myanmada rohinjalar 2017-yildan beri harbiylar tomonidan ta’qib qilinmoqda. BMT ularga qarshi “genotsid aktlari” sodir etilganini tan oldi, ammo oldini olish choralari ko‘rilmadi.
Ekspertlarning fikricha, BMTning genotsidning oldini olish mexanizmlari muvaffaqiyatsizlikka uchramoqda. London universitetidan Nimer Sultaniy: “Har ikki holatda ham (Bosniya va Falastin) oldini olish mexanizmlari ishlamayapti. Bu xalqaro huquqiy tartibni qayta ko‘rib chiqishni talab qiladi”, dedi.
Source: www.aljazeera.com