Tunisda prezident Kais Saiedning sog‘lig‘i haqidagi mish-mishlar va xabarlar mamlakat siyosiy hayotida jiddiy tashvish uyg‘otmoqda. Bu holat klassik siyosiy kontseptsiyani eslatadi: rahbarning jismoniy holati butun mamlakatning “siyosiy tanasiga” ta’sir qiladi. 2011 yildan beri birinchi marta Tunis milliy tanglik va siyosiy o‘zgarishlarning ikki tomonlama muhitini boshdan kechirmoqda.
Bu tashvish ikki omil bilan kuchaymoqda. Birinchisi, davlat xizmatlarining ishlamay qolishi: jazirama yoz sharoitida suv va elektr ta’minotidagi uzilishlar jiddiy ijtimoiy-iqtisodiy bosim yaratib, keng siyosiy norozilik muhitiga aylanmoqda. Ikkinchisi, Shimoliy Afrikadagi bu mamlakatning endigina shakllangan demokratlashtirish jarayonining barbod bo‘lishidir.
An’anaga ko‘ra, yanvar oyi Tunisning eng sovuq oylaridan biri bo‘lib, yuqori darajadagi siyosiy o‘zgarishlar, talabalar va ishchilar noroziliklari, fuqarolik huquqlari marshlari bilan ajralib turgan. 1980 yil yanvaridagi tartibsizliklar Habib Burgibaning hokimiyatini zaiflashtirgan bo‘lsa, 2011 yil yanvaridagi noroziliklar diktator Zayn al-Abidin bin Alini ag‘dargan. Endi esa bu fuqarolik energiyasi “issiq iyul”da, jazirama yoz jaziramasi, ko‘cha harakati va so‘nggi ikki haftadagi kuchaygan jamoat ziddiyatlari fonida qayta paydo bo‘ldi.
Birinchi marta namoyishchilar “Degage!” (Ket!) shiorlari bilan Saiedni ketishga chaqirmoqda. So‘nggi paytlarda haroratning pasayishi yoz jaziramasidan biroz yengillik keltirdi, ammo xalq g‘azabini kuchaytiruvchi bosimdan emas. Ba’zi hududlarda suv va elektr ta’minotidagi uzilishlar ikki haftagacha davom etib, og‘ir iqtisodiy qiyinchiliklarga duch kelgan uy xo‘jaliklariga qo‘shimcha yuk bo‘ldi.
Tunisning davlat kompaniyalari 1990-yillardan beri noto‘g‘ri boshqaruv tufayli katta qarz yuklari ostida ishlagan. 2026 yil yanvaridagi Tunis Hisob palatasi hisobotida port ma’muriyatlari va Tunisairda jami 300 million dinor (101 million dollar) miqdorida katta moliyaviy yo‘qotishlar qayd etilgan. STEGning o‘z qarzi bundan ham katta bo‘lishi mumkin, qisman subsidiyalangan elektr energiyasi va keng tarqalgan noto‘g‘ri boshqaruv tufayli. Xuddi shu to‘lovga layoqatsizlik holati davlat suv ta’minoti kompaniyasi SONEDEga ham tegishli.
Saiedning IMF kreditlarini suverenitet nomi bilan to‘xtatib qo‘yishi ideal dunyoda munosib sababdir. Biroq kapitalistik rivojlanishning real dunyosida hukumat faqat ichki qarz va arab va g‘arb ittifoqchilaridan cheklangan yordamga tayansa, asosiy ijtimoiy dasturlarni moliyalashtirish to‘xtab qoladi.
Saiedning 2021 yil 25 iyuldagi hokimiyatni tortib olishi, favqulodda vakolatlarni qo‘lga kiritishi va asosiy demokratik kafolatlarni bekor qilishi Tunisning o‘tish davri urinishlarini amalda barbod qildi. Biroq uning odamlar uzoq muddatli farovonligiga aniq yaxshilanishlarni ta’minlay olmagani bir necha darajada og‘ir oqibatlarga olib keldi.
Tunisda nima bo‘lishidan qat’i nazar, Saied bilan yoki unsiz, tunisliklarning o‘zlari tomonidan olib boriladigan islohotlar Yevropa Ittifoqi yoki Qo‘shma Shtatlar tomonidan olib boriladigan aralashuvdan ko‘ra mustaqil yo‘lni taklif qiladi. Hukumatning yuzlab mahbuslarni ozod qilishi vijdon mahbuslari uchun umumiy amnistiya bilan davom ettirilishi kerak.
Source: www.aljazeera.com