Janubi-Sharqiy Osiyo davlatlari hukumatlari kiberfiribgarlarga qarshi yagona strategiya izlamoqda. Bu jinoiy sanoat ASEAN iqtisodiyotiga shu qadar chuqur kirib borganki, uni faqat politsiya choralari bilan hal qilib bo‘lmaydi.
Yillar davomida Janubi-Sharqiy Osiyo hukumatlari mintaqadagi onlayn firibgarlarga asosan politsiya, odam savdosiga qarshi idoralar va chegara xizmatlari orqali yondashib kelgan. Biroq bu organlar xalqaro kiberfiribgarlik kartellarining kuchayishini to‘xtata olmadi.
Noqonuniy sanoat tobora ko‘proq xalqaro bank tizimlari, kriptovalyutalar, telekommunikatsiya tarmoqlari, ofshor kompaniyalar va odam savdosi yo‘llaridan foydalanmoqda. Ba’zi markazlar qurolli yoki siyosiy aloqador guruhlar himoyasida ishlamoqda.
Endi ASEAN hukumatlari bu tahdidga birlashgan blok sifatida qarshi turishga tayyor ekanliklarini namoyon qilmoqda. Bu o‘zgarishning belgilari 6-avgust kuni Bangkokda bo‘lib o‘tgan Tailand Bosh vaziri Anutin Charnvirakul va Myanma harbiy hukumati rahbari Min Aung Hlaing o‘rtasidagi bahsli uchrashuvda ko‘rindi.
Ikki hukumat chegaradosh hududlardagi firibgarlik markazlariga qarshi kurashish, ma’lumot almashish va jinoiy moliyaviy oqimlarni birgalikda to‘xtatishga kelishib oldi. Tailand, shuningdek, Myanmaning Egmont guruhiga qo‘shilishini qo‘llab-quvvatladi.
Indoneziya Tashqi ishlar vaziri o‘rinbosari Arif Havas Oegroseno ham Kambodjaga tashrifi chog‘ida onlayn firibgarlik sindikatlariga qarshi qo‘shma ishchi guruh tuzishni taklif qildi. O‘tgan hafta Indoneziya prezidenti Prabovo Subianto va Tailand Bosh vaziri Charnvirakul Jakarta shahrida muzokara o‘tkazib, ikki davlat ASEANning firibgarlik guruhlariga qarshi chidamliligini kuchaytirishda yetakchilik qilishi kerakligiga kelishib oldi.
Birlashgan Millatlar Tashkilotining o‘tgan oy e’lon qilingan hisob-kitobiga ko‘ra, kiberfiribgarlardan ko‘rilgan yillik zarar 2025-yilda global miqyosda 88,3 milliarddan 114,1 milliard dollargacha (76-98 milliard yevro) baholanmoqda. Sun’iy intellekt, kriptovalyutalar, shifrlangan aloqa va deepfake texnologiyalari ularning faoliyatini arzonlashtirib, aniqlashni qiyinlashtirmoqda.
Avstraliyaning Griffith universiteti kriminologiya va jinoiy odil sudlov maktabi o‘qituvchisi Xay Luong DW’ga bergan intervyusida: “Janubi-Sharqiy Osiyodagi kiberfiribgarlik oddiy kiberjinoyatdan tashqariga chiqib, iqtisodiy xavfsizlikka tahdid sifatida qaralishi kerak”, dedi.
Janubi-Sharqiy Osiyo hukumatlari AQSh, Yevropa Ittifoqi va Xitoyning bosimiga duch kelmoqda. 2025-yil oktabr oyida AQSh Kambodjaning eng yirik konglomeratlaridan biri bo‘lgan Prince Group’ni transmilliy jinoiy tashkilot deb e’lon qildi va unga aloqador 146 kishi va kompaniyaga sanksiya joriy qildi.
AQSh hukumati, shuningdek, Prince Group raisi Chen Zhi’ni firibgarlik va pul yuvishda aybladi. Kambodja oxir-oqibat Chen’ning fuqaroligini bekor qilib, uni Xitoyga ekstraditsiya qildi. Prince Group’ning biznes imperiyasi Kambodjada ko‘chmas mulk, moliya va boshqa sohalarni qamrab olgan.
Yevropa Ittifoqi ham o‘tgan oy Kambodjadagi Prince Group va Jin Bei Group hamda Myanmadagi Demokratik Karen Armiyasiga kiberfiribgarlikdagi ishtiroki uchun sanksiya joriy qildi. 2024-yilda Amerika Qo‘shma Shtatlari Tinchlik Instituti Kambodjaning kiberfiribgarlik sanoati yiliga 12,5 milliard dollardan ortiq daromad keltirishini taxmin qilgan.
Kambodja Bosh vaziri Xun Manet noqonuniy firibgarlik iqtisodiyoti qonuniy biznesga zarar yetkazayotganini tan oldi va onlayn firibgarlik tarmoqlariga qarshi tizimli kurash olib borishga va’da berdi. Kambodja Milliy banki yil boshidan beri kamida oltita moliya institutini yopdi.
Singapur hukumati 4-avgust kuni politsiya va xizmat ko‘rsatuvchi provayderlar o‘rtasida ma’lumot almashishni kengaytirish, firibgarlikka yordam berayotgan hisoblarni bloklash va shubhali jinoyatchilarga xizmat ko‘rsatishni cheklash bo‘yicha qonun loyihasini taqdim etdi.
AQShning Arizona shtati universiteti Thunderbird maktabi professori Sophal Ear DW’ga bergan intervyusida: “Jinoiy tashkilotlar chegaralar bo‘ylab muammosiz ishlaydi, hukumatlar esa turli mandatlarga ega alohida idoralar orqali javob berishda davom etmoqda”, dedi.
Mutaxassislar ASEAN mintaqaviy iqtisodiyotni firibgarlar uchun qiyinroq qilish uchun nafaqat firibgarlik markazlarini yopishi, balki ularning moliyaviy infratuzilmasini ham buzishi kerakligini ta’kidlamoqda. ASEANning 2026-2035-yillarga mo‘ljallangan Transmilliy jinoyatchilikka qarshi kurash bo‘yicha yangi Harakat rejasi razvedka almashish, qo‘shma tergov va moliyaviy nazoratni kuchaytirishni nazarda tutadi.
Source: www.dw.com