Afg‘onistonda Tolibon hokimiyatni qayta qo‘lga kiritganiga besh yil to‘ldi. BBC muxbirlari mamlakat bo‘ylab ayollar bilan suhbatlashib, ularning hayoti qanday keskin o‘zgarganini aniqladi. 2021-yilda AQSh boshchiligidagi harbiy koalitsiya chiqib ketganidan so‘ng, Tolibon 22 million ayolning huquqlarini tizimli ravishda cheklab kelmoqda.
Qizlar 12 yoshdan keyin maktabga borishi taqiqlangan, ayollar erkak kishisiz sayohat qilishi cheklangan, bolalar nikohiga ruxsat beruvchi qonunlar qabul qilingan. BBC Afg‘oniston bo‘ylab, Kobul markazidan tortib uzoq qishloqlargacha bo‘lgan ayollar bilan suhbatlashdi. Ularning aksariyati o‘z ismlarini oshkor qilishdan qo‘rqadi, chunki ular qasos olishdan xavotirda.
Kobuldan Ela ismli ayol: “Odamlar qashshoqlik va kundalik qiyinchiliklardan shunchalik charchaganki, ko‘pchilik ta’lim, orzu va kelajak umidlarini bir chetga surishga majbur bo‘ldi. Bugun omon qolish eng muhim vazifaga aylandi, ko‘pchiligimiz kelajak haqida o‘ylashga ham vaqt topolmaymiz”, dedi.
Shakiba ismli yigit qiz “15 avgust, hukumat qulagan kun, hayotimdagi eng og‘ir va eng alamli kun bo‘ldi. Har yili shu sana kelganda, eski yara yana ochilgandek, yuragimga yangi mag‘lubiyat hissi to‘ladi. O‘sha kuni yillar davomida ko‘tarib yurgan orzularim birdan yo‘qolganini his qildim”, deb hikoya qiladi. U onlayn ta’lim orqali o‘rta maktabni tugatgan bo‘lsa-da, uchuvchi bo‘lish orzusi amalga oshmayotganini aytadi.
Tolibon tashqi ishlar vaziri Amirxon Muttaqiy BBCga bergan intervyusida “ayollar butunlay taqiqlangan emas” deb da’vo qildi. Uning so‘zlariga ko‘ra, hozirda 3 million qiz maktab va madrasalarda ta’lim olmoqda. Biroq BMT ma’lumotlariga ko‘ra, Afg‘onistonda ayollarning atigi 7 foizi ish bilan ta’minlangan, 2,6 million qiz oltinchi sinfdan yuqori ta’lim olish imkoniyatidan mahrum.
Zuhal ismli sobiq teleboshlovchi Tolibon buyruqlaridan so‘ng ishdan haydalganini aytadi: “Men ishimni juda yaxshi ko‘rardim, har safar kamera oldida yangilik o‘qiganimda g‘urur va baxt his qilardim. Bu mening kimligimning bir qismi edi. Endi esa uyg‘onganimda kun bo‘yi uyda o‘tirishimni bilaman.”
Shaima ismli ayol BBCga 50 marta qamchi bilan jazolanganini, uning tanasi yaralar bilan qoplanganini va oilasi ruhiy jarohat olganini aytdi. “Ular menga qog‘oz olib kelib, ‘men murtad ayolman, kofirlar bilan hamkorlik qilganman’ deb tan olishga majburlashdi. 200 ga yaqin erkaklar va bolalar yig‘ilgan edi, men tavba qilganimni baland ovozda aytishim kerak edi”, dedi u.
Manizha ismli ayol esa erkak do‘sti bilan do‘stligi uchun 39 marta qamchi bilan jazolangan va qamoqqa olingan. “Biz turmush qurmoqchi edik, lekin hibsga olindik. Qamoqda men onamga ham aytmagan narsalarni boshdan kechirdim. Yashashni xohlamasdim, chiqqanimdan so‘ng o‘z jonimga qasd qilishni o‘ylardim”, deydi u.
Afg‘oniston dunyodagi eng yuqori onalar o‘limi ko‘rsatkichlaridan biriga ega. Erkak shifokorlar tomonidan davolanish cheklovlari tufayli ko‘plab ayollar tibbiy yordam ololmaydi. Do‘ya Marzia 45 yoshli olti farzandli onaning ko‘z oldida vafot etganini hikoya qiladi: “Biz chaqaloqni qutqara oldik, lekin endi uning kelajagi va qolgan olti farzandining taqdiri haqida o‘ylayman.”
Maryam qiz farzandini kutmoqda va uning kelajagidan xavotirda: “Agar shunday davom etsa, u maktabni ham tugata olmaydi. Agar turmushga chiqsa va tug‘ish vaqtida ayol shifokor topilmasa, bu o‘lim va hayot masalasidir.”
Ammo umid hali ham bor. 24 yoshli Noori huquq va siyosat fanlarini o‘qishni boshlagan, lekin Tolibon tufayli o‘qishni tugata olmagan. U murabbo ishlab chiqaruvchi kompaniyada ish topib, uch yildan beri ishlaydi. “Endi men o‘z kompaniyamni ochishga qaror qildim, boshqa ayollarga ish joyi yaratish uchun. Hozir 10 jasur ayol ishlamoqda”, deydi u.
13 yoshli Asma shifokor bo‘lishni orzu qiladi va bir kun bu orzusiga erishishiga ishonadi. “Bir kun hammasi o‘zgaradi, lekin biz sabr qilishimiz kerak, umidimizni yo‘qotmaymiz”, deydi u. Ela esa xalqaro hamjamiyatni afg‘on ayollarini unutmaslikka chaqiradi: “Afg‘on ayollari uchun ovozingizni ko‘taring, ularning ta’lim va ishlash huquqini qo‘llab-quvvatlang. Biz birdamlikka muhtojmiz, sukunatga emas.”
Source: www.bbc.co.uk