Germaniya uchun muqobil (AfD) partiyasi ko‘pincha “o‘ta o‘ng ekstremistik partiya” deb ta’riflanadi. Biroq bu atamaning aniq ta’rifi yo‘q. Keng ma’noda, bu partiya siyosiy markazdan ancha o‘ngda turishini anglatadi. O‘ta o‘ng partiyalar odatda kuchli millatchilik, irqchilik, avtoritar davlat qarashi va liberal, plyuralistik jamiyatni rad etish bilan bog‘lanadi.
Germaniya Federal Amaliy Boshqaruv Universitetining siyosatshunosi Armin Pfahl-Traughber DW’ga bergan intervyusida AfD uchun “o‘ta o‘ng ekstremist” atamasi ko‘proq mos kelishini aytdi. Uning fikricha, “zamonaviy demokratiyaning asosiy qadriyatlari – demokratiya, hokimiyatlar bo‘linishi, inson huquqlari va plyuralizmni rad etish, etnik o‘ziga xoslikni haddan tashqari ta’kidlash” AfD’ga xosdir.
Pfahl-Traughber AfD’ning 2013-yilda tashkil etilganidan beri o‘zgarishini ta’kidlaydi: “O‘ng qanot demokratik partiya sifatida boshlangan, ammo yillar davomida o‘ng qanot ekstremistik partiyaga aylandi, unda o‘ng qanot demokratik ozchilik qoldi.”
“Populizm” atamasi lotincha “populus” (xalq) so‘zidan kelib chiqqan. O‘ng qanot populizmi xalqni yagona birlik sifatida ko‘radi, “ular” va “biz” o‘rtasida qarama-qarshilikni o‘rnatadi, odatda “xalq” va “elitalar” o‘rtasida. AfD ham o‘z siyosiy uslubida bu xususiyatlarni aks ettirgani uchun ko‘pincha populistik deb ataladi.
“O‘ng qanot konservatizm” atamasi vatan, an’anaviy oila, millatchilik, kuchli davlat va “qonun va tartib” kabi konservativ qadriyatlarni ta’kidlaydigan siyosatchilar yoki partiyalarga nisbatan qo‘llaniladi. O‘ng qanot ekstremistlardan farqli o‘laroq, ular xalqni irqiy yoki etnik birlik sifatida ko‘rmaydilar va demokratiya tamoyillarini qabul qiladilar. Biroq, tarixda konservatizmdan antidemokratik harakatlar ham chiqqan, masalan, Oswald Spengler, Ernst Jünger va Carl Schmitt kabi namoyandalari bo‘lgan Konservativ inqilob.
“Völkisch” atamasi nemischa “das Volk” (xalq) so‘zidan kelib chiqqan, ammo 19-asr oxiridan boshlab etnik jihatdan sof jamoani anglatish uchun ishlatilgan va dastlabdan kuchli antisemitik bo‘lgan. Bugungi kunda AfD rasmiylari migratsiya tarixi bo‘lgan va bo‘lmagan nemislarni farqlashlari sababli ularni völkisch qarashlarda ayblashadi.
“Fashizm” atamasi italyancha “fascio” (bog‘lam) so‘zidan kelib chiqqan. U Mussolini harakatining o‘z-o‘zini nomlashi edi. Fashizmning asosiy xususiyatlari ultramillatchilik, lider tamoyilini qo‘llab-quvvatlash, demokratiyani rad etish va zo‘ravonlik hamda urushni ulug‘lashdir. Germaniya milliy sotsializmi ham fashizmning ekstremal shakli sifatida tasniflanadi.
Germaniyada AfD siyosatchisi Byörn Xökni “fashist” deb atash qonuniydir, chunki sud bu bahoni “tasdiqlangan faktlar”ga asoslangan deb topdi.
Germaniya Ichki razvedka xizmati (Federal Konstitutsiyani Himoya Qilish Idorasi) AfD’ni o‘ng qanot ekstremizmi bo‘yicha shubhali holat deb tasniflagan. Bu shuni anglatadiki, partiya erkin demokratik asosiy tartibni buzish niyatida ekanligiga asosli shubhalar mavjud va bu tekshiruvni talab qiladi. 2024-yilda Myunster Oliy ma’muriy sudi AfD’ning migratsiya tarixi bo‘lgan nemislarga qonuniy jihatdan past maqom berish harakatlari konstitutsiyani buzishini tasdiqladi.
Siyosatshunos Pfahl-Traughberning so‘zlariga ko‘ra, bu tasnif “siyosiy aktyor haqiqatan ham ekstremist deb hisoblangan” degan xulosaga asoslangan. Tasnif oqibatlari shundan iboratki, partiya razvedka usullari bilan kuzatilishi mumkin, a’zolari esa o‘qituvchi, politsiyachi yoki askar bo‘lishda cheklovlarga duch kelishi mumkin. Hozirda AfD’ning “tasdiqlangan o‘ng qanot ekstremist” deb tasniflanishi Kyoln ma’muriy sudida ko‘rib chiqilmoqda.
Source: www.dw.com