AQSh va Eron o‘rtasidagi o‘zaro anglashuv memorandumi (MoU) amal qilgan davrda Hormuz bo‘g‘ozi orqali neft oqimi deyarli uch baravar oshdi, biroq bu ko‘rsatkich urushgacha bo‘lgan darajadan ancha pastligicha qoldi. Kpler kompaniyasining savdo razvedkasi ma’lumotlariga ko‘ra, MoUning 60 kunlik amal qilish muddati davomida ko‘rfazdan 374 million barrel neft eksport qilingan, bu kuniga o‘rtacha 6,1 million barrelni tashkil etadi.
Aprel oyidan MoU imzolangunga qadar (17-iyun) ko‘rfaz orqali kuniga o‘rtacha 2,3 million barrel neft eksport qilingan. Kpler tahlilchilarining ta’kidlashicha, MoU neft oqimini sezilarli darajada oshirgan bo‘lsa-da, bu ko‘rsatkich 2025-yilda Hormuz bo‘g‘ozi orqali kuniga o‘tadigan taxminan 15 million barrelning atigi 40 foizini tashkil etdi.
Jo‘natmalarning yarmidan ko‘pi kelishuvning dastlabki uch haftasida amalga oshirilgan. Kplerning Global xom neft va geosiyosiy bozor ma’lumotlari bo‘limi rahbari Emmanuel Belostrino: “Oxiriga kelib oqim yupqalashdi, qoraydi va bo‘g‘oz ortida to‘plana boshladi”, dedi.
MoU 17-iyun kuni, asosan Pokiston vositachiligidagi diplomatik faoliyatdan so‘ng e’lon qilingan edi. Biroq u dushanba kuni, Vashington va Tehron o‘rtasidagi muzokaralar to‘xtab qolgan bir paytda, tinchlik kelishuvisiz muddati tugadi. AQSh va Eron rasmiylari MoUni urushni doimiy tugatish yo‘lidagi qadam sifatida baholagan edi.
MoUning amal qilish muddati tugashi bilan bir vaqtda, Hormuz bo‘g‘ozida tijorat kemalariga hujumlar davom etmoqda. So‘nggi haftada bo‘g‘ozda beshta tijorat kemasiga hujum qilingan, jumladan, seshanba kuni Ummon qirg‘oqlari yaqinida noma’lum snaryad bilan urilgan yuk kemasida bir dengizchi halok bo‘lgan. Bu haqda Buyuk Britaniya dengiz savdosi operatsiyalari markazi (UKMTO) xabar berdi.
Xalqaro quruq yuk kemalari egalari assotsiatsiyasi (INTERCARGO) halok bo‘lgan dengizchini Liberiya bayrog‘i ostidagi Minoan Dignity kemasi ekipaji a’zosi sifatida aniqladi. Tashkilot bayonotida: “Har bir mojaro qurboni bo‘lgan kema ortida dengizchilar – o‘z uylari va oilalaridan uzoqda, professional vazifalarini bajarayotgan, global savdoni harakatga keltirayotgan tinch fuqarolar turibdi. Dengizchilar tinch fuqarolardir va ular hech qachon geosiyosiy mojarolarning nishoni yoki garovi bo‘lmasligi kerak”, deyiladi.
Hujum uchun javobgarlikni hech bir hukumat yoki guruh o‘z zimmasiga olmagan. Bu, iyul oyidan beri tasdiqlangan o‘lim bilan yakunlangan birinchi hodisa. Xalqaro dengiz tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, fevral oyi oxirida AQSh va Isroil Eronga qarshi urush boshlaganidan beri mintaqada tijorat kemalariga hujumlarda kamida 18 dengizchi halok bo‘lgan.
Eron kuchlari urush boshlanganidan beri tijorat kemalariga qilingan ko‘plab hujumlar uchun javobgarlikni o‘z zimmasiga olgan yoki ayblangan. AQSh kuchlari esa oltita hujum uchun javobgarlikni tan olgan, jumladan, 10-iyun kuni Palau bayrog‘i ostidagi tankerga qilingan hujumda uch hindistonlik dengizchi halok bo‘lgan.
Urushgacha global neft ta’minotining beshdan bir qismi o‘tadigan bu muhim bo‘g‘ozda 10-16-avgust kunlari 73 ta o‘tish qayd etilgan, bu avvalgi haftadagi 91 tadan kam. Neft narxlari payshanba kuni biroz oshdi, Brent fyucherslari 06:00 GMT da barreli uchun 91,93 dollarni tashkil etdi.
Avstraliyaning KCM Trade kompaniyasi bosh bozor tahlilchisi Tim Uoter: “Bozor AQSh ma’muriyatining bo‘g‘oz orqali o‘tish xavfsizligi haqidagi optimistik qarashlariga ishonmayapti. Barqaror xavfsiz tranzit va mustahkam diplomatik asos haqida aniq dalillar bo‘lmaguncha, operatorlarning ishonchi past bo‘lib qoladi va hajmlar sezilarli darajada tiklanmaydi”, dedi.
Source: www.aljazeera.com