AQShda 5-noyabr kuni bo‘lib o‘tadigan oraliq saylovlarga ikki oy qolgan bir paytda, mamlakatda pochta orqali ovoz berish tizimiga oid yirik huquqiy kurash avj olmoqda. Prezident Donald Tramp saylovlarda firibgarlik bo‘lishi mumkinligi haqida xavotir bildirib, pochta xizmatini (USPS) qo‘shimcha choralar ko‘rishga undamoqda. Ammo tanqidchilar bu harakatlar saylov jarayonini izdan chiqarishi va millionlab saylovchilarning ovoz berish huquqiga putur yetkazishi mumkinligini ta’kidlamoqda.
2024-yilgi saylovlarda taxminan 48 million amerikalik o‘z ovozini pochta orqali bergan. Ekspertlarning fikricha, ovoz berish jarayonini cheklash, ayniqsa, pochta orqali ovoz berishga tayanadigan guruhlar uchun jiddiy muammolar tug‘dirishi mumkin. Avgust oyi oxirida Oliy sud Tramp ma’muriyatining islohotlarini davom ettirishga ruxsat beruvchi shoshilinch so‘rovni qanoatlantirdi. Bu esa sentyabr oyida ba’zi shtatlarda boshlanishi kutilayotgan erta ovoz berish jarayoniga noaniqlik kiritdi.
Demokrat senator Richard Blumental o‘z bayonotida pochta xizmati xodimlarining maxfiy ma’lumotlariga tayanib, “Ularning tizimi muvaffaqiyatsizlikka uchragan va millionlab amerikaliklarning pochta orqali ovoz berish huquqini xavf ostiga qo‘ygan” deb aytdi. Ushbu ma’lumotlarga ko‘ra, USPS yangi qoidalarni joriy etishga tayyor emas va tizimda jiddiy texnik muammolar mavjud.
Tramp uzoq vaqtdan beri, hech qanday dalilsiz, demokratlar saylovlarni soxtalashtirishda ishtirok etayotganini da’vo qilib kelmoqda. Uning ta’kidlashicha, demokratlar boshqaradigan shtatlar fuqaroligi bo‘lmagan shaxslarga ovoz berishga ruxsat bergan va pochta orqali yuboriladigan millionlab byulletenlar yetarli darajada himoyalanmagan. Biroq ekspertlar va saylov rasmiylari bu da’volarni rad etishgan. Kato instituti ilmiy xodimi va Garvard universiteti o‘qituvchisi, sobiq respublikachi saylov rasmiysi Stiven Richerning aytishicha, “ommaviy pochta byulletenlari saylov idoralari tomonidan hech kimga, xayoliy odamlarga yuborilayotgani haqidagi afsona” asossizdir.
Saylov firibgarligi juda kam uchraydi va ekspertlar hujjatlashtirilgan bir nechta holatlar saylov natijalariga ta’sir qilmaganini ta’kidlamoqda. Tanqidchilar firibgarlik haqidagi xavotirlarni ko‘tarish AQSh demokratiyasiga bo‘lgan ishonchni susaytirishga qaratilgan taktika deb hisoblamoqda. Bu esa, o‘z navbatida, saylovchilarning kam ishtirok etishiga olib kelishi mumkin. Kaliforniya universitetining San-Diego shahridagi tadqiqotiga ko‘ra, so‘nggi ikki yil ichida AQSh saylovchilarining ishonchi 17 foizga kamaygan.
2024-yilgi saylovlarda ovoz berganlarning taxminan 30 foizi byulletenlarini pochta orqali yuborgan. G‘arbiy shtatlarda bu ko‘rsatkich ancha yuqori: Oregon shtatida 99 foiz, Vashington shtatida 98 foiz, Gavayida 93 foiz, Kolorado va Yuta shtatlarida 91 foizni tashkil etgan. Tanqidchilar pochta orqali ovoz berishga tayanadigan ko‘plab shtatlar an’anaviy ravishda demokratlarga moyil ekanini ta’kidlamoqda.
Mart oyida Tramp federal saylovlar yaxlitligini ta’minlash maqsadida ijroiya buyrug‘i chiqargan. Buyruq pochta xizmatiga byulletenlarni kuzatish uchun shtrix-kodlar bilan jihozlash va shtatlarga saylovchilar ro‘yxatini taqdim etishni talab qilgan. Massachusets shtati sudi bu buyruqni konstitutsiyaga zid deb topib, uni bekor qilgan, biroq Oliy sud avgust oyida Tramp ma’muriyatiga o‘zgartirishlarni amalga oshirishga vaqtincha ruxsat bergan. 24 shtat va huquq himoyasi tashkilotlari bu qarorga qarshi yangi da’vo arizasi bilan chiqishgan.
Sobiq saylov rasmiysi Richerning so‘zlariga ko‘ra, USPS har bir pochta orqali ovoz beruvchining ro‘yxatini yuritish va barcha byulletenlarni jo‘natishdan oldin tekshirish kabi katta mas’uliyatni o‘z zimmasiga olishga tayyor emas. U “xatolar uchun real imkoniyat bor” deb ogohlantirmoqda. Maxfiy ma’lumotlarga ko‘ra, USPS yangi onlayn portalni ishga tushirishga ulgurmagan va tizimda texnik nosozliklar mavjud. Senator Blumental esa bu “saylovlarni buzish va odamlarning ovoz berishiga to‘sqinlik qilishga qaratilgan qasddan urinish” ekanini ta’kidlamoqda.
Source: www.aljazeera.com