Turkiya prezidenti Rajab Toyyib Erdo‘g‘on Birlashgan Millatlar Tashkiloti Xavfsizlik Kengashining (XK) beshta doimiy a’zosini veto huquqidan mahrum qilishga chaqirdi. Uning so‘zlariga ko‘ra, amaldagi veto tizimi “adolatsiz” bo‘lib, “global barqarorlik va tinchlik”ka to‘sqinlik qilmoqda.
Ma’lum qilinishicha, XK G‘azo sektori va Ukraina urushi kabi ko‘plab masalalarda boshi berk ko‘chaga kirib qolgan. AQSh so‘nggi uch yil ichida Isroil-Falastin mojarosiga oid yetti rezolyutsiyani, jumladan G‘azoda o‘t ochishni to‘xtatishga qaratilgan beshta hujjatni veto qilgan. Rossiya esa Ukraina bo‘yicha qat’iy rezolyutsiyalar qabul qilinishiga to‘sqinlik qilgan.
Payshanba kuni Nyu-Yorkda jurnalistlarga nutq so‘zlagan Erdo‘g‘on: “Veto mexanizmi bekor qilinsin... Faqat beshta a’zoni himoya qiluvchi BMT modelidan barcha a’zolarni qamrab oluvchi mexanizmga o‘taylik”, dedi. U, shuningdek, BMT Bosh Assambleyasining vakolatlarini kengaytirishni va XK a’zolarini saylash huquqini berishni taklif qildi.
Veto huquqini rasman bekor qilish BMT Nizomiga o‘zgartirish kiritishni talab qiladi. Nizomning 108-moddasiga ko‘ra, bu Bosh Assambleyaning uchdan ikki qismi va barcha beshta doimiy a’zo tomonidan ratifikatsiya qilinishi kerak. Ya’ni, P5 davlatlar o‘z imtiyozlaridan ixtiyoriy ravishda voz kechishi lozim.
2015-yilda Fransiya va Meksika ommaviy qirg‘inlar, jumladan genotsid va insoniyatga qarshi jinoyatlar bilan bog‘liq rezolyutsiyalarda veto qo‘llamaslikka chaqiruvchi tashabbusni ilgari surgan edi. Bu tashabbus so‘nggi to‘rt oy ichida Buyuk Britaniya kabi 21 davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlanib, uni qo‘llab-quvvatlovchi BMT a’zolari soni 128 taga yetdi. Bu Bosh Assambleyada rezolyutsiya qabul qilish uchun zarur bo‘lgan ovozlar sonidan atigi bitta kam.
Biroq veto huquqini bekor qilishga qaratilgan har qanday rasmiy harakat muvaffaqiyatsizlikka uchrashi mumkin, chunki P5 a’zolarining aksariyati bunga qarshilik ko‘rsatadi. Rossiya doimiy a’zolar veto huquqini saqlab qolishini ma’lum qildi, ammo XK doimiy a’zolari sonini ko‘paytirishni qo‘llab-quvvatlaydi. AQSh va Xitoy ham o‘z veto imtiyozlarini himoya qilgan.
XK tarkibini kengaytirish ham Nizomga o‘zgartirish kiritishni talab qiladi va bu ham barcha P5 davlatlarining roziligini olishi kerak. Sobiq Nigeriya tashqi ishlar vaziri Ibrohim Gambari Al Jazeeraga bergan intervyusida: “Status-kvo o‘zgarishdan manfaatdor emas”, dedi. Tahlilchilar Fransiya-Meksika tashabbusi kabi choralar ixtiyoriy va majburiy emasligi sababli ta’siri cheklangan bo‘lishini ta’kidlashmoqda.
Tarixan eng ko‘p veto huquqini Rossiya (1991-yilgacha Sovet Ittifoqi) ishlatgan – jami 331 vetoning 163 tasi unga tegishli. AQSh 95 veto bilan ikkinchi o‘rinda turadi. Fransiya va Buyuk Britaniya esa 1989-yildan buyon veto huquqidan foydalanmagan.
Source: www.aljazeera.com