Dunyo bo'ylab go'sht narxlari keskin o'sib bormoqda. Xitoyda mol go'shti narxi rekord darajaga yetdi, AQShda chorvadorlar o'z bizneslarini davom ettirish tobora qiyinlashayotganidan shikoyat qilmoqda. Hindistonda esa parrandachilar ozuqa narxi oshgani sababli ishlab chiqarishni qisqartirishga majbur bo'lishmoqda.
Dunyo aholisining 90 foizdan ortig'i go'sht iste'mol qiladi. Ammo yaqinlashib kelayotgan go'sht inqirozi bozorlarda nima sotib olinishiga, uylarda nima pishirilishiga va dasturxonga nima qo'yilishiga ta'sir qilishi mumkin. Buning markazida iste'molchilar kamdan-kam ko'radigan qarorlar va noaniqliklar zanjiri yotadi: sigir go'shtga aylanishi uchun yillar davomida boqilishi kerak, tovuqlar esa global don va soya bozorlariga bog'liq ozuqaga muhtoj.
Braziliya, AQSh va Xitoy dunyodagi eng yirik mol go'shti ishlab chiqaruvchilari bo'lib, jahon ishlab chiqarishining yarmidan ko'pini ta'minlaydi. Ammo ularning chorva mollari soni bir vaqtning o'zida qisqarmoqda. AQSh Qishloq xo'jaligi departamentining (USDA) mart oyidagi hisob-kitobiga ko'ra, Braziliyada bu yilgi chorva mollari soni 177,4 million boshni tashkil etadi — bu 2024 yildagi 192,5 milliondan deyarli 8 foizga kam. AQShda chorva mollari soni tarixiy eng past darajada: 2026 yil 1 yanvarda 86,2 million bosh qayd etilgan. Xitoyda esa 2026 yil yanvarida chorva mollari soni 94 million boshga tushgan, bu 2024 yil yanvaridagi 105 milliondan 14 foizga kam.
Uch davlatda ham 2026 yilda mol go'shti ishlab chiqarish kamayishi prognoz qilinmoqda. USDA Braziliyada ishlab chiqarish 2 foizga, eksport 5 foizga pasayishini kutmoqda. AQShda ishlab chiqarish o'tgan yilga nisbatan 4 foizga kam bo'lishi mumkin. Xitoyning umumiy mol go'shti ta'minoti 2024 yilga qaraganda 12 foizga past bo'lishi prognoz qilinmoqda. Bu pasayish, import qilinadigan zaxiralarning qisqarishi bilan birga, dunyodagi eng yirik mol go'shti iste'molchisi va importeri bo'lgan Xitoyda narxlarni keskin oshirdi.
Sabablari mamlakatdan mamlakatga farq qiladi. Braziliya uchun Xitoy va Yevropa Ittifoqi asosiy bozorlar bo'lib, ular import cheklovlarini joriy etgan, bu esa ishlab chiqaruvchilarni rag'batlantirmaydi. Bundan tashqari, Braziliya hozirda "chorva mollari tiklanish sikli"da — ishlab chiqaruvchilar so'yishni kamaytirib, urg'ochi mollarni ko'paytirish uchun saqlab qolmoqda. AQShda qurg'oqchilik chorvachilik hududining 60 foiziga ta'sir qilgan, bu esa ozuqa narxini oshirgan. Texas, Oklahoma va Kanzas shtatlaridagi chorvadorlar uyushmalari immigratsiya nazorati reydlari allaqachon tang ahvolda bo'lgan faoliyatlarini buzayotganini ta'kidlamoqda.
Nazariy jihatdan, yuqori narxlar ko'proq chorva yetishtirishni rag'batlantirishi kerak. Ammo amalda bu tez sodir bo'lmaydi. Purdue universiteti qishloq xo'jaligi iqtisodiyoti professori Kennet Fosterning so'zlariga ko'ra, chorvachilik biologik takror ishlab chiqarish sikllari bilan cheklangan. Ishlab chiqaruvchi bozordan signal olib, ishlab chiqarishni kengaytirishi va natijada hayvonlarning go'sht ta'minotiga kirishini ko'rishi uchun bir necha yil kerak bo'lishi mumkin. Bu esa qiyin iqtisodiy hisob-kitobni keltirib chiqaradi: ishlab chiqaruvchi bugun hayvonni yuqori narxda sotishi yoki ko'paytirish uchun saqlab, keyingi avlodni kutishi mumkin. Natijada talab yuqori va taklif cheklangan bo'lsa-da, narxlar allaqachon yuqori bo'lishi mumkin.
Yevropa boshqacha manzarani ko'rsatmoqda. Qit'ada iste'molchilar nima yeyayotganida tarkibiy o'zgarish yuz bermoqda. Yevropa Ittifoqi 2025 yilda 42,7 million tonna go'sht ishlab chiqargan. Ammo 2025-2035 yillarda ishlab chiqarish taxminan 3 foizga qisqarishi prognoz qilinmoqda, mol go'shti 10 foizga, cho'chqa go'shti 7 foizga kamayadi. Parranda go'shti bundan mustasno: ishlab chiqarish 5 foizga o'sishi kutilmoqda. Bu o'zgarish iste'molda ham ko'rinadi: mol va cho'chqa go'shti iste'moli 2035 yilgacha kamayadi, parranda go'shti iste'moli esa 9 foizga oshadi.
Parrandachilik sanoati o'z muammolariga ega, bunga Hindiston misol bo'ladi. Iyun oyida Hindiston parrandachilik sanoatining katta qismi soya uni narxi bir oyda 40 foizdan ko'proq oshganidan keyin ishlab chiqarishni 25 foizga qisqartirish rejasini e'lon qildi. Bu qaror All India Poultry Breeders' Association tomonidan ishlab chiqaruvchilar ozuqa xarajatlari keskin oshgani va mavsumiy talab pasayganidan keyin e'lon qilindi. Ishlab chiqaruvchilar kelajak avlodni yaratish uchun zarur bo'lgan ota-ona nasl zaxiralarini so'yishni boshladilar. Soya uni hayvon ozuqasida muhim protein manbai hisoblanadi. Uning narxi keskin oshganda, parrandachilar yuqori xarajatlarni o'z zimmasiga olish, narxlarni oshirish yoki ishlab chiqariladigan qushlar sonini kamaytirish o'rtasida tanlov qilishadi. Hindistonda ishlab chiqaruvchilar ishlab chiqarishni qisqartirishni tanladilar. Reuters agentligining may oyidagi xabariga ko'ra, Hindistonda soya uni narxi bir oyda 41 foizga oshib, to'rt yillik eng yuqori darajaga — tonnasi 66 000 rupiy (687,5 dollar)ga yetgan. Hindiston keyinchalik 25 000 tonna soya uni eksport shartnomalarini bekor qilib, Afrikadan soya loviyasi import qilishga o'ta boshladi.
Xulosa shuki, qishloq xo'jaligi tizimining bir qismidagi zarba global go'sht ta'minot zanjiri bo'ylab tez tarqalishi mumkin. Fermerlar o'z tirikchiliklarini himoya qilishga, oilalar esa dasturxonga ovqat qo'yishga harakat qilar ekan, o'zgaruvchan iqlim, o'sib borayotgan narxlar, o'zgaruvchan parhez afzalliklari va kuchayib borayotgan savdo to'siqlari birgalikda go'sht kelajagini va biz nima yeyishimizni qayta shakllantirmoqda.
Source: www.aljazeera.com