Iroq hukumati uchun 2026-yil 30-sentabr muhim sana bo‘ldi. AQSh o‘zining qolgan 2500 nafar askarini Iroq hududidan olib chiqdi. Iroq Bosh vaziri Ali al-Zaydiy bayonotida: “1-oktabr Iroq davlati tarixida yangi kun bo‘ladi, mamlakat har qanday xorijiy harbiy mavjudlikdan xoli bo‘ladi va o‘z hududi ustidan to‘liq suverenitetga erishadi”, degan. Bu voqea “Mustaqillik kuni” sifatida nishonlanadi va to‘rt kunlik rasmiy dam olish e’lon qilinadi.
AQSh qo‘shinlarining chiqib ketishi 2024-yilda Bag‘dod va Vashington o‘rtasida tuzilgan kelishuvga muvofiq amalga oshirildi. Bu bilan AQSh boshchiligidagi “Inherent Resolve” operatsiyasi 12 yildan so‘ng yakunlandi. Operatsiya 2014-yilda “Islomiy davlat” (ISIS) guruhiga qarshi boshlangan edi. Shuningdek, bu AQShning Iroqdagi 20 yildan ortiq harbiy ishtirokining tugashi hisoblanadi: 2003-yilda bostirib kirish, 2011-yilda chiqib ketish va 2014-yilda qaytish.
Biroq AQShning chiqib ketishi Iroqda boshqa xorijiy harbiy kuchlar yo‘qligini anglatmaydi. Turkiya hali ham Iroqda o‘z askarlarini saqlab qolmoqda, garchi Anqara shu hafta shimoliy Iroqdagi harbiy bazasini Bag‘dodga bosqichma-bosqich topshirishini ma’lum qilgan bo‘lsa-da. Londonning Chatham House tahlil markazidan Renad Mansur DWga bergan intervyusida: “2024-yilda Bag‘dod va Vashington o‘zaro munosabatlarni normallashtirishga kelishib oldilar. Bag‘dod uchun endi asosiy siyosiy maqsad Iroq AQShning ittifoqchisi bo‘lib qolishini aniq ko‘rsatishdir”, degan.
Bag‘dod dastlab AQSh harbiy missiyasining tugashini Iroqdagi ko‘plab qurolli guruhlar va militsiyalarning qurolsizlanishi bilan bog‘lagan edi. Reja ushbu paramilitar guruhlarni davlat nazoratiga o‘tkazishni ham o‘z ichiga olgan. Iroq Bosh vaziri Ali al-Zaydiy o‘tgan hafta yangi muddat 2027-yil 30-iyun ekanligini aytdi. Qayta ko‘rib chiqilgan rejaga ko‘ra, 90 kunlik davrda qurolli guruhlar hujumlardan tiyiladi, evaziga AQSh kuchlari ularni nishonga olmasligiga kafolat beriladi, so‘ngra qurollar bosqichma-bosqich topshiriladi va 2027-yil 30-iyunga qadar yakunlanadi.
Ammo barcha qurolli guruhlar bu rejaga amal qilishi dargumon. Bir nechta kuchli guruhlar qurolsizlanishni rad etgan yoki jarayonni kechiktirishi mumkin bo‘lgan shartlar qo‘ygan. Atlantika Kengashining Yaqin Sharq dasturi bo‘yicha katta ilmiy xodimi Alina L. Romanovskaya: “Eng radikal qurolli guruhlar — Kataib Hizbulloh, Harakat al-Nujaba va Kataib Sayyid al-Shuhada — hozircha qurollarini davlatga topshirishga va Iroq qurolli kuchlariga integratsiyalashishga tayyor ekanliklarini bildirishmadi”, degan.
Chatham House vakili Renad Mansur muddatning uzaytirilishidan hayratda emasligini aytdi. “Iroqning siyosiy manzarasi 2003-yilda Saddam Husayn ag‘darilganidan beri juda parchalangan. Sakkiz yildan ortiq urush, ISISning ko‘tarilishi va qulashi, 2011-yilda AQShning chiqib ketishi va 2014-yilda qaytishi bo‘ldi. Ko‘plab siyosiy harakatlar qurolli tashkilotlar bilan bog‘liq, shuning uchun xavfsizlik sektorida tez orada inqilob bo‘lishini ko‘rish qiyin”, dedi u va “kelasi yilda ham ko‘plab qurolli guruhlar markaziy hukumatdan mustaqil qolishda davom etadi”, deb bashorat qildi.
AQSh qo‘shinlarining chiqib ketishi shimoliy Iroqdagi yarim avtonom Kurdiston mintaqasi poytaxti Erbildan ham harbiy xodimlarning ketishini va AQSh havo mudofaa tizimlarining olib chiqilishini o‘z ichiga oladi. Kurdiston Bosh vaziri Masrur Barzani allaqachon Bag‘dodni Erbilga qarshi Eron va Eron tarafdorlari tomonidan uyushtirilishi mumkin bo‘lgan raketa va dron hujumlaridan himoya qilishga chaqirgan. Fevral oyida AQSh-Isroil va Eron o‘rtasidagi urush boshlanganidan beri Erbildagi AQSh bilan bog‘liq nishonlarga Iroqning Eron tarafdori qurolli guruhlari tomonidan hujumlar ko‘paydi, shuningdek Erondagi kurd muxolifat guruhlariga tegishli Iroqdagi infratuzilmaga Eron hujumlari ham kuchaydi.
Dushanba kuni Erbildagi kurd rasmiylari Eronning kurd muxolifatiga aloqador lager uch qitadan uchuvchi dron bilan nishonga olinganini aytdi. Mahalliy rasmiylar dronlar Eron ishlab chiqarilgan deb da’vo qildi, ammo hujum uchun javobgarlik mustaqil ravishda tasdiqlanmadi.
Atlantika Kengashining Iroq tashabbusi bo‘yicha katta ilmiy xodimi va Amerika Universitetining Global Kurd tashabbusi direktori Yerevan Said Iroqning zaif etnik va diniy ozchiliklari, jumladan xristianlar, yezidlar va kurd jamoalari 2026-yil 1-oktabrdan boshlab ko‘proq xavf ostida qolishidan xavotirda. “Chiqib ketish xorijiy askarlar markaziy va mintaqaviy tajovuzlarga qarshi to‘siq bo‘lgan davrning tugashini anglatadi”, dedi u.
Chatham House vakili Mansur esa AQSh-Iroq aloqalari 30-sentabrda tugamasligini, balki “xavfsizlikka yo‘naltirilgan munosabatlardan ko‘ra iqtisodiy aloqalar kabi boshqa sohalarga o‘tishini” ta’kidladi. Iyul oyida AQSh mudofaa vaziri Pit Hegseth Iroq Bosh vaziri al-Zaydiy bilan uchrashuvdan so‘ng suveren, barqaror va kuchli Iroq o‘zaro manfaatli savdo va mudofaa hamkorligiga yo‘l ochishini muhokama qilganliklarini aytdi. Biroq uchrashuvdan keyingi bayonotda Hegseth “AQSh-Iroq o‘rtasidagi normal ikki tomonlama mudofaa munosabatlarini qurish terrorchilik tahdididan xoli xavfsiz muhitni talab qiladi”, deb qo‘shimcha qildi.
Source: www.dw.com