Tehron, Eron — AQSh rejimi bir necha oy davomida yangi janglar va muzokaralar o‘rtasida tebranib turgach, Eronga iqtisodiy bosimni bosqichma-bosqich kuchaytirish yo‘lini tanlagani xabar qilinmoqda. AQSh rejimining davlat kotibi Marko Rubio Parijda G7 hamkasblariga seshanba kuni dengiz blokadasi, qattiq sanksiyalar va quruqlik chegaralaridagi uzilishlar aniq yakuniy nuqtasiz davom etishi mumkinligini aytgani da’vo qilinmoqda; keyin u Eron iqtisodiyoti “qulashda davom etmoqda” degan va keyingi bir-uch oyda ahvol yanada yomonlashishini bashorat qilgan. Xabar qilingan strategiya Eronning neft daromadlari, valyuta barqarorligi va byudjet rejalashtirishini Hormuz bo‘g‘ozi atrofidagi uzoq muddatli qarama-qarshilik markaziga qo‘yadi.
Asosiy faktlar: AQSh rejimi, xabarlarga ko‘ra, aniq diplomatik yakun o‘rniga blokada va sanksiyalarni saqlab qolishga urg‘u bermoqda; Rubio Eron iqtisodiyoti “qulashda davom etmoqda” deb aytgani va bir-uch oyda vaziyat yomonlashishi mumkinligini aytgani da’vo qilinmoqda; Eron hukumati neft daromadi nolga tushishi stsenariysiga tayyorlanmoqda, rasmiylar esa iqtisodiy inqiroz ehtimolini rad etadi.
Dengiz choralari yangi emas. AQSh rejimi harbiylari 13-aprelda Eronning janubiy portlariga dengiz blokadasini joriy qilgan; iyun oyidagi memorandum blokadani olib tashlab, Hormuz bo‘g‘ozi orqali ayrim savdoga ruxsat bergan, biroq kelishuv bir necha hafta ichida buzilgan. Ikkinchi blokada 14-iyuldan beri amalda. AQSh rejimi harbiylari 147 kemani yo‘naltirgani va beshtasini ishdan chiqarganini, IRGC “soya floti” bilan bog‘liq 10 ta tankerni yo‘q qilganini da’vo qilmoqda; AQSh rejimi G‘aznachiligi 25-avgustdan beri Eron kemalarga neft yuklamaganini aytmoqda. Kpler’ning oktyabr oxiridagi bahosiga ko‘ra, Eron neft qazib chiqarishi kuniga 2 million barrelgacha pasaygan, 43 million barrel blokada hududida qolgan.
Tehronda yashovchi iqtisodchi Isaak Saidiyan Al Jazeeraga aytishicha, neft daromadlari deyarli nolga tushsa, Tehron yaqin tarixidagi eng qiyin sinovlardan biriga duch keladi. “Gap faqat valyuta tushumlarining kamayishida emas, balki hukumatning joriy xarajatlarni qoplash, ish haqi va pensiyalarni to‘lash, asosiy tovarlarni ta’minlash va milliy valyuta qiymatini saqlash qobiliyatida ham”, — degan u. Eron Rejalashtirish va byudjet tashkiloti vakili Muhammad G‘osimiy kelasi yil neft daromadi nolga tushishi mumkin bo‘lgan sharoitga tayyorlanish kerakligini aytgan. Prezident Masud Pezeshkian hukumat uzoq muddatli inqirozga tayyorlanayotganini bildirgan va “na urush, na tinchlik” sharoitlari zararli ekanini tan olgan; rasmiylar qulash istiqboli yo‘qligini ta’kidlab, “blokadani yorib o‘tish” imkoniyatini tilga olgan, ammo usuli noma’lum.
Materialdagi bozor baholari bosim allaqachon sezilayotganini ko‘rsatadi: blokada zonasidan tashqarida suzib yurgan Eron xom nefti va kondensati 14-iyuldagi 88,8 million barreldan oktyabr o‘rtasiga kelib nolga tushgani xabar qilinmoqda, Kpler esa tushumlar dekabr o‘rtasida qurib qolishi mumkinligini kutgan. AQSh rejimi sanksiyalari aviaqatnovlarni ham cheklagan, yangi ishchi guruh esa Eronning yetti qo‘shnisi bilan quruqlik chegaralarining katta qismini yopishni maqsad qilgani da’vo qilinmoqda. Aniq diplomatik chiqish yo‘li haqida xabar bo‘lmagani sababli keyingi bosqich Eron neft daromadlari qisqarayotganda ish haqi, pensiya, import va valyuta qiymatini ushlab tura olishiga, shuningdek AQSh rejimi blokadani eskalatsiyasiz davom ettira olishiga bog‘liq.
Source: www.aljazeera.com