Isroil rejimining Livanga qarshi urushi mamlakatda bug‘doy yetishtirishga va dehqonlar hayotiga jiddiy zarar yetkazdi, deya Al Jazeera ekspertlarga tayanib xabar berdi. Tashlandiq yerlar ulushi taxminan 24 foizga yetgan, eng katta yo‘qotishlar Livan janubi va Bekaa vodiysida. Zarar AQSh rejimi vositachiligidagi, ammo to‘liq bajarilmagan ramka kelishuvi sharoitida yuz bermoqda: u Isroil qo‘shinlarini Livan armiyasi bilan almashtirish va Hizbullohni qurolsizlantirishni ko‘zda tutgan bo‘lsa-da, uylar, infratuzilma va fermer yerlari vayron qilinmoqda.
Asosiy faktlar: Janubiy Livan bug‘doy maydonlari 2023–2024-yillarda 47 foiz, 2024–2025-yillarda 61 foiz yo‘qotgan; milliy ishlab chiqarishning qariyb 64 foizini beradigan Bekaa vodiysi mos ravishda 43 va 57 foiz maydonini yo‘qotgan. Bug‘doy ekilgan yerlarning bo‘sh qoldirilishi 9 foizdan 24 foizga ko‘tarilgan, Bint Jbaylda ekin yerlari 100 foiz, Baalbek tumanida qariyb 32 foiz vayron bo‘lgan.
2023-yildan beri Isroil rejimi Livan janubining katta hududlariga, jumladan oq fosfordan foydalanib hujum qilib kelmoqda; tahlilchilar va mahalliy aholi bu yerlarni unumsiz yoki yashashga yaroqsiz qilish harakati deya baholamoqda. 2024-yilda Fransiya rejimi va AQSh rejimi vositachiligidagi o‘t ochishni to‘xtatish kelishuvi hujumlarni to‘xtatmadi. 2-mart kuni Isroil rejimi ikki yil ichida ikkinchi marta urushni keskinlashtirdi: Hizbulloh Isroilning Eron rahbari ayatulloh Ali Xomaniyni ikki kun avval o‘ldirgani haqidagi da’voga javoban hujum qilganini ma’lum qildi; guruh kelishuvning deyarli har kuni buzilayotganini ham tilga oldi. Shundan so‘ng qo‘shinlar Livan janubiga 10 kilometrgacha qayta kirgan. Iyun oyida Livan rasmiylari va Isroil rejimi AQSh rejimi vositachiligida “pilot zonalar” bo‘yicha kelishuv imzolagan bo‘lsa-da, vayronagarchilik davom etgan.
“Ular butun ekotizimlarni izdan chiqarmoqda, — dedi Al Jazeeraga “A Landscape of War” kitobi muallifi Munira Xayyat. — [Isroil rejimi] qurg‘oqchilik va cho‘llanish ehtimolini kuchaytirib, bu yerning hayotni ushlab turish qobiliyatini zaiflashtirmoqda”. Livan Milliy ilmiy tadqiqotlar kengashi tadqiqotchisi Mariam Ibrohimning aytishicha, janubda eng yuqori yo‘qotishlar qayd etilgan: 2023–2024-yillarda 47 foiz, 2024–2025-yillarda 61 foiz; Bekaa vodiysi mos ravishda 43 va 57 foiz bug‘doy maydonini yo‘qotgan. Bayrutdagi AgriDev eksperti Elias Gadban esa vayronagarchilik milliy darajada “sezilarli farq” tug‘dirmaganini, ammo janubiy dehqonlarga jiddiy zarar yetkazganini qayd etgan.
Ibrohim, shuningdek, Rossiya-Ukraina urushi non narxini oshirgani va Livanda mahalliy ishlab chiqarishni qisman rag‘batlantirganini ta’kidlagan. Livan funtining qadrsizlanishi dehqonlarga mahalliy valyutada ko‘proq daromad olish imkonini bergan; bu 2022–2023-yilgi mavsumda ekish maydonlarining eng yuqori darajaga yetishiga yordam bergan. Biroq 2023-yildan so‘ng bug‘doy ekilgan yerlarning bo‘sh qoldirilishi 9 foizdan 24 foizga ko‘tarilgan, asosan janub va Bekaa vodiysida. Bu oziq-ovqat xavfsizligi, qishloq aholisi daromadlari va tuproq tiklanishiga xavf tug‘dirmoqda.
Kelajak istiqboli noaniq: AQSh rejimi vositachiligidagi kelishuvda ko‘zda tutilgan “pilot zonalar” kutilgan qo‘shin chiqarilishini ta’minlamadi, uylar va fermer yerlari portlatilishi agrar inqirozni chuqurlashtirishi mumkin. Ekspertlarning fikricha, tiklanish hujumlarni to‘xtatish, minalardan tozalash, kimyoviy qoldiqlarni zararsizlantirish, irrigatsiyani tiklash va yer hamda daromadidan ayrilgan dehqonlarni qo‘llab-quvvatlashga bog‘liq. Bug‘doy yetishtirish zaiflashgani sababli, hatto o‘t ochishni to‘xtatish saqlanib qolsa ham, Livan janubida uzoq muddatli tiklash kutilmoqda.
Source: www.aljazeera.com