TOSHKENT, O‘zbekiston — O‘zbekiston Fanlar akademiyasi huzuridagi Ilg‘or texnologiyalar markazi milliy genom ma’lumotlar bazasini yaratish va aholi uchun tibbiy diagnostika aniqligini oshirishga qaratilgan molekulyar-genetik loyihani kengaytirmoqda. “1000 genom” deb nomlangan tashabbus doirasida mamlakatning turli hududlaridan yashovchilarning qon namunalari yig‘iladi; shu bilan birga markazda laboratoriyada o‘stirilgan hujayralarning yaralarni bitishidagi roli, Parkinson kasalligi va is gazi bilan zaharlanishda hujayra ichida sodir bo‘ladigan jarayonlar ham o‘rganilmoqda. Tashkilotchilarning qayd etishicha, ish DNK tadqiqotlarini amaliy tahlillar bilan bog‘lash va asosan boshqa populyatsiyalardan olingan ma’lumotlarga qaramlikni kamaytirishga xizmat qiladi.
Asosiy faktlar: “1000 genom” loyihasi O‘zbekistonning turli hududlaridan qon namunalari va so‘rovnomalar asosida milliy ma’lumotlar bazasini shakllantirmoqda. Markaz ma’lumotlariga ko‘ra, genom tadqiqotlarining 78 foizi yevropalik populyatsiyalar materialida o‘tkazilgan, Markaziy Osiyo ulushi esa atigi 0,1 foizni tashkil etadi. Birinchi mingta to‘liq genom 2028-yil boshiga qadar o‘qilishi, yaqin ikki-uch yilda 3 ming nafar ishtirokchi qamrab olinishi, kelajakda esa million kishiga yetish rejalashtirilgan.
Loyihaning zamirida jahon genetik bazalaridagi nomutanosiblik yotadi. Bir populyatsiyada kam uchraydigan genetik variant boshqasida keng tarqalgan bo‘lishi mumkin, shu sababli bir guruh aholisi asosida yaratilgan diagnostika vositalari va tadqiqot natijalari boshqa guruhda qo‘llanishidan oldin tekshirilishi talab etiladi. O‘zbekiston uchun bu masala amaliy ahamiyatga ega: mintaqa tarixi migratsiyalar, savdo yo‘llari va turli xalqlar uchrashuvlari bilan bog‘liq, genetik ma’lumotlar esa bu jarayonlarning izlarini izlashga yordam berishi mumkin. Biroq markazda ta’kidlanishicha, faqat qon namunasi yetarli emas. Ishtirokchilar so‘rovnoma to‘ldiradi: tadqiqotchilarni ota-ona va katta qarindoshlarning tug‘ilgan joylari, oiladagi kasalliklar tarixi, ovqatlanish, jismoniy faollik va hayot tarzining boshqa xususiyatlari qiziqtiradi. Bu ma’lumotlarni genetik variantlar bilan qiyoslash qaysi bog‘lanishlar qo‘shimcha o‘rganishga arziydi, degan savolga javob berishga yordam beradi.
Markaz direktori, biologiya fanlari doktori Shahlo Turdikulova qandli diabet rivojlanishiga olib keladigan mutatsiyalar mahalliy aholida yevropaliklar yoki xitoyliklardagidan farq qilishini aytdi. Uning qayd etishicha, genom tadqiqotlarining 78 foizi yevropalik populyatsiyalar materialida bajarilgan, Xitoy, Koreya va Yaponiya esa o‘z genomlarini faol sekvensiya qilib, Sharqiy Osiyo bo‘yicha ma’lumotlarni to‘ldirmoqda; Markaziy Osiyo uchun bu ko‘rsatkich atigi 0,1 foiz. Alisher Abdullayev amaliy misol keltirdi: O‘zbekistonda, ayniqsa Toshkentda ovqat ko‘pincha ortiqcha tuzlanadi, odamlar esa genlardagi variantlar sababli tuzni yetarli darajada sezmasligi mumkin. Bu ko‘proq tuz iste’mol qilishga va arterial gipertenziya xavfining oshishiga olib kelishi mumkin. Markaz ma’lumotlariga ko‘ra, qonni suyultirish kerak bo‘lgan bemorlar uchun terapiya tanlashda ham genetik variantlar muhim.
Markazda molekulyar genetika, biofizika va biotexnologiya bo‘yicha tadqiqotlar olib borilmoqda. Ba’zi loyihalar kasalliklar rivojlanish mexanizmlarini ochishga xizmat qilsa, boshqalari eksperimental tekshiruvdan o‘tmoqda, yana bir qismi laboratoriya tadqiqotlaridan ishlab chiqarishga o‘tishga tayyorlanmoqda. Genom loyihasi uchun namunalar yig‘ish Sog‘liqni saqlash vazirligi bilan hamkorlikda turli hududlarda tashkil etiladi. Birinchi mingta to‘liq genom 2028-yil boshiga qadar o‘qilishi rejalashtirilgan; yaqin ikki-uch yilda loyiha 3 ming nafar ishtirokchini qamrab olishi, kelajakda esa million kishiga yetishi kerak. Natija moliyalashtirish, laboratoriya imkoniyatlari va aholi ishtirokiga bog‘liq bo‘ladi, biroq markaz milliy ma’lumotnoma bazasi tahlillarni aniqroq izohlash va O‘zbekiston aholisiga mos tadqiqotlar uchun zarurligini ta’kidlaydi.
Source: podrobno.uz