Yangi ilmiy tadqiqotda sun’iy yo‘ldosh ma’lumotlari va neyron tarmoqlar asosida dunyo bo‘yicha yer osti suv zaxiralarining sof kamayishi yiliga qariyb 36 kub kilometr deb baholandi. Xolon texnologik instituti (Bangladesh) olimlari GRACE va GRACE-Follow-On gravimetrik sun’iy yo‘ldoshlari kuzatuvlarini 2002–2022-yillar uchun qayta ishlab, sayyora miqyosidagi batafsil xarita tuzdi. Tadqiqot yer osti suvlarining kamayishi nafaqat qurg‘oqchilik, balki sug‘orma dehqonchilikda jadal foydalanish bilan ham bog‘liqligini ko‘rsatdi; bu jarayon okean sathi va Yerning aylanish o‘qiga ham ta’sir qilishi mumkin.
Asosiy faktlar: GRACE va GRACE-Follow-On ma’lumotlari asosida 2002–2022-yillar uchun global xarita yarim gradus fazoviy aniqlikda tuzildi. Inson faoliyati va iqlim ta’sirida suv zaxiralari jadal kamayayotgan hududlarda yo‘qotish yiliga o‘rtacha 358 kub kilometrni tashkil etadi, boshqa hududlardagi to‘lish esa uni qisman qoplaydi. Global sof kamayish yiliga qariyb 36 kub kilometr deb baholanmoqda.
Tadqiqotning uslubiy yangiligi shundaki, olimlar umumiy suv massasini tarkibiy qismlarga ajratib, aynan yer osti suvlaridagi o‘zgarishni hisoblashga harakat qildi. Bunda yog‘inlar, bug‘lanish va suv oqimi, atmosferadan keladigan haqiqiy namlik hajmi hamda fizika va gidrologiya qonunlari hisobga olindi. Neyron tarmoqlar ana shu qonuniyatlarga asoslangan ma’lumotlar to‘plamida o‘qitilib, an’anaviy global gidrologik modellar ko‘pincha katta suv havzalaridagi o‘zgarishlarni past baholashi muammosini yumshatishga qaratildi. Natijalar arXiv.org preprintlar saytida e’lon qilindi.
Mualliflar hisob-kitoblarni har bir alohida uchastka uchun atmosfera yetkazib bera oladigan namlikning real hajmi bilan chegaraladi. Tekshiruv uchun kuzatuv quduqlarining mustaqil global tarmog‘i ma’lumotlaridan foydalanildi, olingan natijalar bir qator iqlim modellari bilan qiyoslandi. Bu yondashuv tadqiqot natijalarining ishonchliligini oshirishga xizmat qiladi, biroq mualliflar o‘z baholarini yanada kengroq mustaqil kuzatishlar bilan tasdiqlash zarurligini ham nazarda tutadi.
Bu tadqiqot global suv xavfsizligi uchun muhim, chunki yer osti suvlari milliardlab odamlarni ichimlik suvi va oziq-ovqat bilan ta’minlashda, ayniqsa sug‘orma dehqonchilik rivojlangan mintaqalarda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Zaxiralarning kamayishi qishloq xo‘jaligi mahsuldorligi, ichimlik suvi ta’minoti, ekotizimlar va iqlim barqarorligiga bosimni kuchaytirishi mumkin. Shu bois tadqiqot suv resurslarini boshqarishda sun’iy yo‘ldosh monitoringi va fizik qonunlarga asoslangan modellashtirishni kengroq qo‘llash zarurligini ko‘rsatadi.
Keyingi bosqichda olimlar model natijalarini mintaqaviy gidrologik kuzatishlar, quduqlar ma’lumotlari va yangilangan iqlim stsenariylari bilan solishtirishni davom ettirishi kutilmoqda. Suvdan foydalanish siyosati uchun esa eng muhim vazifa — zaxiralar jadal kamayayotgan hududlarni aniqlash, sug‘orish amaliyotini takomillashtirish va yer osti suvlarini qayta tiklash imkoniyatlarini ilmiy asosda baholashdir.
Source: kun.uz