BMT bosh kotibi Antoniu Guterrish Turkiyaning Antalya shahrida o‘tayotgan COP31 iqlim sammitida iqlim o‘zgarishiga qarshi xalqaro sa’y-harakatlar global isish sur’atlaridan ortda qolayotganini ma’lum qildi. U jahon yetakchilariga murojaat qilib, toza energiya manbalariga o‘tishni tezlashtirishga va iqlim adolati bo‘yicha yangi global kelishuv tuzishga chaqirdi. Guterrishning qayd etishicha, iqlim inqirozi inson hayotini barbod qilmoqda, tirikchilik vositalarini yo‘qotmoqda va butun dunyo iqtisodiyotiga zarba bermoqda.
Asosiy faktlar: Guterres 1,5 daraja chegarasidan oshib ketish taslim bo‘lishni anglatmasligini, ilm-fan yanada qattiqroq kurashishga undashini ta’kidladi. U qazib olinadigan yoqilg‘i sanoatini ilmiy ma’lumotlarni buzib ko‘rsatish va siyosiy qarorlarni paysalga solishda aybladi. Dunyoning to‘qqizta yirik neft kompaniyasi bir chorakda 95 mlrd dollar ishlab topgani, iqlim o‘zgarishidan aziyat chekayotgan zaif mamlakatlar uchun xalqaro jamg‘armaga esa qariyb 600 mln dollar tushgani solishtirildi; uning so‘zlariga ko‘ra, kompaniyalar buncha mablag‘ni 14 soatda topadi.
Kontekst: COP sammitlari oldida qabul qilingan majburiyatlarni amalda bajarish mas’uliyati tobora keskinlashib bormoqda. Parij kelishuvidagi 1,5 daraja maqsadi xavf ostida qolayotgani iqlim moliyalashtirish, qazib olinadigan yoqilg‘idan bosqichma-bosqich voz kechish va yetkazilgan zarar uchun to‘lovlar bo‘yicha bahslarni kuchaytirmoqda. Antalyadagi COP31 sanoati rivojlangan davlatlar, rivojlanayotgan bozorlar va iqlim o‘zgarishiga eng zaif davlatlar o‘rtasidagi tafovutlarni yengish imkoniyatini sinovdan o‘tkazadi.
Guterrishning so‘zlariga ko‘ra, “achchiq haqiqat shundaki, iqlim inqirozi bizdan o‘zib ketmoqda. Iqlim falokatlari hayotlarni barbod qilmoqda, odamlarni tirikchilik vositalaridan mahrum etmoqda va butun dunyo iqtisodiyotiga zarba bermoqda. Bu — barchamizni muqarrar halokatga yetaklaydigan yo‘l”. U qo‘shimcha qildi: “Ilm-fan bizni taslim bo‘lishga chaqirmaydi. U yanada qattiqroq kurashishga undaydi”. Bosh kotib qazib olinadigan yoqilg‘i “dinozavrlar kabi o‘tmishga aylanishi kerak”ligini, ammo dinozavrlardan farqli ravishda unda lobbistlar borligini ta’kidladi. Uning fikricha, qazib olinadigan yoqilg‘i foydasiga keltirilayotgan dalillar o‘z kuchini yo‘qotmoqda: yer yuzi aholisining to‘rtdan uch qismi qazib olinadigan yoqilg‘ini import qiluvchi mamlakatlarda yashaydi va o‘zlari yaratmagan narx shoklariga tobora ko‘proq duchor bo‘lmoqda.
BMT bosh kotibi hukumatlarni o‘ta yuqori foydadan soliq undirishga chaqirib, “ifloslantiruvchilar to‘lashi kerak” dedi. U iqlim adolati to‘g‘risidagi pakt to‘rtta ustuvor yo‘nalishga asoslanishi lozimligini ta’kidladi; jumladan, qazib olinadigan yoqilg‘idan eng ko‘p foyda olayotganlar yetkazilgan zarar bilan bog‘liq xarajatlarga o‘z hissalarini qo‘shishi shart. “Biz mamlakatlardan o‘z iqtisodiyotini o‘zgartirishni talab qilib, ayni paytda ularni mablag‘dan mahrum qila olmaymiz”, — dedi u. Uning ogohlantirishicha, “sayyoramiz qizimoqda. Vaqt tugab boryapti. Biz yo harakat qilamiz, yoki bizni halokatli darajada qizib ketish kutmoqda”.
Keyingi qadamlar: COP31 muzokaralarida iqlim moliyalashtirishni ko‘paytirish, toza energiya imkoniyatlarini kengaytirish va yetkazilgan zarar masalalariga javob berish asosiy masalalardan bo‘lishi kutilmoqda. Hukumatlar Guterrish chaqirig‘ini majburiy majburiyatlarga aylantira oladimi — hozircha noaniq; qazib olinadigan yoqilg‘i bo‘yicha til va moliyaviy hissalar borasidagi tafovutlar yakuniy hujjatga ta’sir qilishi mumkin. Bosh kotibning asosiy xabari shuki, kechikish iqtisodiy va insoniy xarajatlarni yanada oshiradi.
Source: www.gazeta.uz