Qazib olinadigan yoqilg‘i — ko‘mir, neft va tabiiy gaz — zamonaviy energetikaning asosi bo‘lib qolmoqda, garchi u iqlim inqirozining asosiy sababi bo‘lsa-da; undan voz kechish tezligi haqidagi bahs yana xalqaro kun tartibining markaziga chiqdi. Hozir diqqat Braziliya taqdim etgan yo‘l xaritasida: u COP28’da qazib olinadigan yoqilg‘idan o‘tish bo‘yicha berilgan va’dani milliy rejalarga aylantirishi kerak. BMT Bosh kotibi Antoniu Guterrish bu masalani endi “tabu” yoki “hal qilib bo‘lmaydigan” muammo deb qarash mumkin emasligini aytdi. Mavzu muhim, chunki bu yoqilg‘i dunyo energiya ehtiyojining qariyb 80 foizini ta’minlaydi va karbonat angidrid chiqindilarining eng katta manbasi hisoblanadi.
Asosiy faktlar: Qazib olinadigan yoqilg‘i jahon energiyasining taxminan 80 foizini beradi, undan foydalanish 1950 yildan beri sakkiz barobar oshgan. Ko‘mir, neft va gaz qadimgi organik moddalardan hosil bo‘lgan, ular kon yoki burg‘ilash yo‘li bilan qazib olinadi. 2015 yilgi Parij kelishuvi isishni 1,5C darajada cheklashni maqsad qilgan, ammo chiqindilar o‘sishda davom etmoqda va COP28 majburiyatlari bo‘yicha taraqqiyot sekin qolmoqda.
Tarixiy va ilmiy kontekst muhim. Qazib olinadigan yoqilg‘i yuz millionlab yillar avval, o‘lik o‘simliklar va dengiz organizmlari okean va botqoqliklar tubiga cho‘kib, cho‘kindi qatlamlari ostida qolganida shakllana boshlagan. Bosim va harorat ta’sirida o‘simlik qoldiqlari ko‘mirga, mikroskopik plankton va suv o‘tlari esa neftga, yuqoriroq haroratda esa gazga aylangan. XIX asrda sanoat ekspluatatsiyasi boshlangandan beri foydalanish keskin o‘sdi; bugun bu resurslar nafaqat energiya va transportda, balki po‘lat, plastik va neft kimyosi mahsulotlari ishlab chiqarishda ham qo‘llanadi. Ularning yonishi issiqlikni ushlab turadigan CO2 ajratadi, bu muzliklarning erishi, jazirama, suv toshqini, qurg‘oqchilik, o‘rmon yong‘inlari va kuchli bo‘ronlarga sharoit yaratadi.
Konlar dunyo bo‘ylab uchraydi, eng yirik zaxiralar esa AQSh, Saudiya Arabistoni va Rossiyada. Ko‘mir kon usulida, neft va gaz burg‘ilash orqali olinadi. Yoqilg‘ini yoqish uy va korxonalarni isitadi; elektr stansiyalarida issiqlik bug‘ hosil qilib, turbinalarni harakatga keltiradi. Qayta ishlangan neftdan transport uchun dizel, benzin va kerosin olinadi. Dubaydagi COP28 ko‘mir, neft va gazdan o‘tish majburiyatini olganidan uch yil o‘tib, oldingi COP aniq reja bo‘yicha konsensusga erisha olmaganidan so‘ng Braziliya yo‘l xaritasini taqdim etdi. “Qazib olinadigan yoqilg‘idan o‘tishni tabu yoki hal qilib bo‘lmaydigan masala deb qarashni to‘xtatish vaqti allaqachon o‘tgan”, — dedi Guterrish.
Keyingi bosqich — davlatlar yo‘l xaritasini ishonchli milliy rejalar, investitsiyalar va o‘lchanadigan chiqindilar qisqarishiga aylantira oladimi, degan savolga javob berish. Maqolaga ko‘ra, 2025 yil eng issiq yillar qatoridan joy olgani fonida hukumatlar energiya xavfsizligi, sanoat raqobatbardoshligi va iqlim maqsadlarini uyg‘unlashtirishga majbur bo‘ladi. Natija shiorlarga emas, balki aniq muddatlar, moliyalashtirish va ko‘mir, neft va gazdan barqaror voz kechishni ta’minlaydigan, ayni paytda zaif iqtisodlarni o‘tish xarajatlaridan himoya qiladigan siyosatga bog‘liq bo‘ladi. Materialni Tamsin Uoker tahrir qilgan.
Source: www.dw.com