O‘zbekistonda mobil telefonlarni olib kirish ustidan nazoratning kuchaytirilishi va IMEI kodlarini majburiy ro‘yxatdan o‘tkazish tizimi atrofidagi bahslar qayta avj oldi. 10-noyabr kuni Toshkent aeroportida smartfonlarni bojxonada rasmiylashtirish vaqtincha to‘xtatilgani, qurilmalar uzoq muddatli ekspertizaga yuborilgani haqidagi xabarlar shu muhokamaga sabab bo‘ldi. 11-noyabr kuni Bojxona qo‘mitasi jarayon qayta tiklanganini, shubhali qurilmalarni tekshirish uchun aeroportda UzIMEI mutaxassislari doimiy navbatchilik qilishini ma’lum qildi. Idora avval ushlab qolingan bir necha yuzlab telefon qaytarila boshlaganini ham qayd etdi. Masala O‘zbekistonning mobil qurilmalar importi, bojxona nazorati va iste’molchilar huquqlariga bevosita ta’sir qilgani uchun jamoatchilikda katta qiziqish uyg‘otmoqda.
Asosiy faktlar: 10-noyabr kuni Toshkent aeroportida smartfonlarni bojxonada rasmiylashtirish vaqtincha to‘xtatilgan, 11-noyabrda esa jarayon qayta tiklangan. UzIMEI mutaxassislari aeroportda doimiy navbatchilikka o‘tkazilgan, bir necha yuzlab ushlab qolingan telefonni qaytarish boshlangan. Rasmiylar soxta IMEI kodlari va noqonuniy import sxemalariga qarshi nazoratni kuchaytirish niyatini bildirgan.
Tizim atrofidagi munozaralar bir necha yildan beri davom etayotgan IMEI ro‘yxatga olish amaliyoti, import bojlari va savdo cheklovlari bilan bog‘liq. Bojxona qo‘mitasi avvalroq qimmat qurilmalarni rasmiylashtirishda boshqa shaxslarga tegishli IMEI kodlaridan foydalanish, telefonlarni boshqa tovarlar sifatida deklaratsiya qilish kabi holatlarni qayd etgan. Xususan, tadbirkorlardan biri iPhone va Samsung telefonlarining IMEI kodlarini Tecno rusumli 10,6 mingdan ortiq qurilma hujjatlarida ko‘rsatgani aniqlangan. Yana bir sxema ro‘yxatdan o‘tkazilmagan qimmat smartfonning IMEI kodini dasturiy ta’minotni qayta yozish orqali almashtirishni nazarda tutadi. Shu sababli rasmiylar nazoratni kuchaytirishni qurilmalar xavfsizligi va bozor shaffofligini ta’minlash chorasi sifatida izohlaydi, tanqidchilar esa oddiy iste’molchilarga tushadigan qo‘shimcha xarajat va noqulayliklardan xavotir bildiradi.
Kurbanoff.net Telegram kanali muallifi Shuhratbek Qurbonov soxta IMEI kodlari muammosi haqiqatan mavjudligini va vakolatli organlar e’tiborini talab qilishini ta’kidladi. “Ko‘rinib turibdiki, vakolatli organlar bu masala bilan jiddiy shug‘ullanishga qaror qilgan. Ammo bu yerda xavf zonasi qimmat Apple yoki Samsung telefonlari, hatto arzonroq Xiaomi yoki Huawei emas. Muammoli zona ushbu telefonlarning Xitoyda ishlab chiqarilgan klonlaridir”, deb yozdi u. Mutaxassisning fikricha, bunday qurilmalar arzon butlovchi qismlardan yig‘ilib, dasturiy ta’minoti identifikatsiya ma’lumotlarini o‘zgartirish imkonini beradi; natijada tarmoqda bir xil IMEI kodiga ega bir nechta qurilma paydo bo‘lishi mumkin. Abu Dabidagi Nyu York universiteti professori, iqtisodchi Behzod Hoshimov esa UzIMEI masalasini import bojlari va savdo cheklovlarining iste’mol narxlariga ta’siri misoli sifatida ko‘radi. “IMEI’ning qiziq tomoni shundaki, bojlar qanday zararli va qimmatligini juda yaxshi ko‘rsatadigan keys. Hamma bittada tushunadi zararini. Lekin juda yaxshi zarari ko‘rinsa ham, yo‘q bo‘lib ketmayapti”, deb yozgan u.
Hozircha bojxona rasmiylashtirish jarayoni tiklangan, aeroportda UzIMEI mutaxassislari navbatchilik qilmoqda va ushlab qolingan qurilmalar bosqichma-bosqich qaytarilmoqda. Biroq bu choralar tizimning samaradorligi, uning narxi va fuqarolar uchun uzoq muddatli oqibatlari haqidagi savollarni to‘liq bartaraf etmadi. Ekspertlar yaqin kelajakda IMEI ro‘yxatga olish mexanizmini qayta ko‘rib chiqish, import tartib-qoidalarini soddalashtirish va iste’molchilarga qulayroq alternativlarni joriy etish bo‘yicha takliflar bildirishda davom etmoqda. Rasmiylar esa noqonuniy import va soxta identifikatorlar bilan kurash davom etishini ta’kidlab, keyingi qarorlar bojxona amaliyoti va bozor monitoringi natijalariga bog‘liq bo‘lishi mumkinligini bildirmoqda.
Source: www.gazeta.uz