Braziliyaning Belen shahrida bo‘lib o‘tgan COP30 iqlim konferensiyasida taqdim etilgan Tropik o‘rmonlarni abadiy saqlash jamg‘armasi (TFFF) tropik o‘rmonlarni saqlashni daraxt kesishdan ko‘ra foydaliroq qilishni maqsad qilgan. Jamg‘arma 2027-yildan boshlab o‘rmonlar joylashgan mamlakatlarga moliyaviy rag‘bat berishni rejalashtirgan bo‘lsa-da, hozircha yetarli mablag‘ yig‘ilmasligi uni ishga tushirishga to‘sqinlik qilishi mumkin. Tashabbus 2021-yilda Glazgoda 140 dan ortiq davlat o‘rmonlarni yo‘qotishni to‘xtatish majburiyatini olganidan besh yil o‘tib ham kesish davom etayotgan bir paytda kun tartibiga chiqdi.
Asosiy faktlar: 2024-yilda 8 million gektardan ortiq o‘rmon yo‘qolgan, bu Lyuksemburg hududidan 30 baravar katta. 1990-yildan beri qariyb 490 million gektar o‘rmon kesilgan. TFFF bo‘yicha hukumatlardan 10 milliard dollar, xususiy investorlardan esa dastlab 40 milliard dollar jalb etish rejalashtirilgan.
Tropik o‘rmonlar atmosferadagi uglerod dioksidini saqlaydi va juda ko‘p turdagi jonivorlar uchun yashash muhiti bo‘lib xizmat qiladi. Shu sababli jamg‘arma g‘oyasi global ahamiyatga ega: o‘rmonlar joylashgan davlatlarga ekotizimlarni asrab-avaylash uchun to‘lov qilish taklif etilmoqda, chunki hozircha ko‘p mamlakatlar uchun tog‘-kon sanoati yoki qishloq xo‘jaligi uchun yerni o‘zlashtirish o‘rmonni saqlashdan ko‘ra foydaliroq bo‘lib qolmoqda. Statistikalar xavotirli: 2024-yilda yo‘qotilgan o‘rmon maydoni Lyuksemburgdan 30 baravar katta bo‘lgan. Shu bilan birga, Braziliyaning Amazonka hududida 2025-yil avgustidan 2026-yilgacha bo‘lgan davrda o‘rmon yo‘qotilishi 41 foizga kamayib, kuzatuvlar boshlanganidan buyon eng past darajaga tushgani qayd etilgan.
Moliyaviy mexanizmga ko‘ra, joriy yil oxirigacha jamg‘armaga asosan imtiyozli kreditlar ko‘rinishida 10 milliard dollar davlat kapitali kelib tushishi kutilmoqda. Bundan tashqari, TFFF banklar va investitsiya kompaniyalari kabi xususiy investorlarga obligatsiyalar chiqarib, dastlabki bosqichda qo‘shimcha 40 milliard dollar jalb qilishni rejalashtirgan. Uzoq muddatli rejada davlat donorlaridan jami 25 milliard dollar, xususiy donorlardan esa 100 milliard dollar yig‘ish ko‘zda tutilgan. Jamg‘arma bu mablag‘larni xalqaro moliya bozorlarida investitsiya qilib, foyda olishga umid qilmoqda. Xususiy investorlar har bir obligatsiya bo‘yicha yiliga taxminan 5 foiz daromad olishi mumkinligi aytilmoqda. TFFF daromadining qariyb 2,7 foizi tropik o‘rmonlarga ega mamlakatlarga ajratiladi. Saqlab qolingan har bir gektar uchun yiliga 4 dollar to‘lanadi, mablag‘ning kamida 20 foizi mahalliy xalqlar va jamoalarga yo‘naltirilishi shart. TFFF Watch mustaqil platformasining hisob-kitoblariga ko‘ra, masalan, Kongo Demokratik Respublikasi 2024-yildagi o‘rmon zahirasi uchun qariyb 333 million dollar olishi mumkin.
Germaniyaning Plant-for-the-Planet ekologik tashkiloti asoschisi Feliks Finkbaynerning tushuntirishicha, xususiy investorlar kapitali yaxshi himoyalangan: “Xususiy investorlar kapitali juda ishonchli himoyalangan”. Uning so‘zlariga ko‘ra, TFFF kapital bozorlarida ko‘rishi mumkin bo‘lgan zarar, masalan, obligatsiyalar narxi tushsa, davlat mablag‘lari hisobidan qoplanadi. Finkbayner subsidiyalar faqat buzilmagan ekotizimlar uchun to‘lanishini, yog‘och plantatsiyalariga berilmasligini ta’kidlagan. O‘rmon maydonlari va ularning holati sun’iy yo‘ldosh tasvirlari orqali xaritalanadi va baholanadi. Har qanday nodavlat tashkilot yoki tashqi tomon sun’iy yo‘ldosh ma’lumotlariga ega bo‘lsa, hudud holatini tekshirishi mumkin. Agar o‘rmon maydonlari kesilsa yoki zararlansa, umumiy to‘lovdan mablag‘ chegiriladi.
Endi asosiy savol — jamg‘arma rejalashtirilgan mablag‘ni o‘z vaqtida jalb qila oladimi. 2027-yilda ishga tushishi kutilayotgan TFFF uchun davlat va xususiy kapitalni birlashtirish, obligatsiyalarni joylashtirish hamda sun’iy yo‘ldosh monitoringini ishonchli yo‘lga qo‘yish muhim. Agar donorlar majburiyatlarini bajarsa va xususiy investorlar ishtirok etsa, jamg‘arma tropik o‘rmonlarni saqlashni iqtisodiy jihatdan raqobatbardosh qiladigan yangi modelga aylanishi mumkin. Aks holda, mablag‘ yetishmasligi tashabbusning amalda ishga tushishini kechiktirishi va o‘rmon yo‘qotilishiga qarshi kurashdagi ishonchni susaytirishi mumkin.
Source: www.dw.com