Gaiti Bosh vaziri Aliks Didye Fils-Eme shu hafta Salvador Prezidenti Nayib Bukelega Gaitidagi to‘dalarga qarshi yirik operatsiya uchun ochiq minnatdorchilik bildirdi, bu ikki davlat o‘rtasidagi xavfsizlik sohasidagi o‘sib borayotgan, ammo ziddiyatli munosabatlarni yoritdi. Maqtov Bukele qo‘shma tezkor guruh “Lanmo San Ju uyini” va “400 Mavozo” to‘dasining bosh qarorgohini “yo‘q qilgani”ni e’lon qilganidan so‘ng yangradi, u hozircha tasdiqlanmagan vertolyotlar keng hududni o‘qqa tutayotgani aks etgan videoni e’lon qildi. Operatsiya Gaitining 2018-yilda boshlangan uzoq davom etayotgan inqiroziga xorijiy aralashuvning sezilarli kuchayishini ko‘rsatadi – noroziliklar, prezidentning o‘ldirilishi va mamlakatni tiz cho‘ktirgan keng tarqalgan to‘da zo‘ravonligi.
Asosiy faktlar: Gaiti Bosh vaziri Salvador kuchlarini BMT ko‘magidagi To‘dalarni bostirish kuchlari (GSF) bilan birgalikda to‘dalarga qarshi kurashdagi roli uchun minnatdorchilik bildirdi. Salvador 2025-yil boshidan buyon Gaitiga qariyb 2000 askar joylashtirgan, o‘tgan oyda esa yana 2000 dan ortiq harbiy va maxsus kuchlarni yuborgan, go‘yoki 18-oktabrda pistirmaga tushgan va haligacha topilmagan to‘rt nafar salvadorlikni qutqarish uchun. BMT hisobotiga ko‘ra, 2026-yil iyuldan sentyabrgacha kamida 1167 kishi halok bo‘lgan va 459 kishi yaralangan, zo‘ravonlikning yarmidan ko‘pi xavfsizlik kuchlarining to‘dalarga qarshi operatsiyalari bilan bog‘liq.
Vatanidan qariyb 2000 kilometr uzoqda joylashgan Salvador kontingenti muvofiqlashtirish va qonuniylik borasida xavotirlarni keltirib chiqarmoqda. Vashingtondagi Iqtisodiy va siyosiy tadqiqotlar markazi (CEPR) xalqaro tadqiqotlar direktori, Gaiti bo‘yicha ekspert Jeyk Jonston The New Humanitarian agentligiga shunday dedi: “Turli tuzilmalar va xavfsizlik kuchlari o‘rtasida chegaralar qayerda va muvofiqlashtirish qayerda boshlanib, qayerda tugashi – bu qanday amalga oshishi haqida katta tashvish, va Salvador buni o‘z tanlovi, o‘z harakati sifatida ko‘rsatishga harakat qilmoqda”. GSF Gaitida 2016-yildan beri faoliyat yuritadi, ammo Salvadorning mustaqil roli borasida shubhalar saqlanmoqda.
Payshanba kuni e’lon qilingan BMT hisobotida Port-o-Prens metropoliten hududida, shuningdek Artibonit va Janubi-Sharqiy departamentlarida “qonli hudud urushlari, jinsiy zo‘ravonlik va boshqa dahshatlar” tasvirlangan. Unda jiddiy buzilishlar va suiiste’molliklar davom etayotgani, yaqin vaqtdagi zo‘ravonlikning yarmidan ko‘pi “xavfsizlik kuchlarining to‘dalarga qarshi quruqlik yoki havoda olib borgan operatsiyalari, ba’zan dronlardan foydalanuvchi xususiy harbiy kompaniya ko‘magida” sodir etilgani qayd etilgan. Ko‘plab kuzatuvchilar uchun bu tartibsizlik Bukele uchun jozibadorlikning bir qismi bo‘lib, u o‘zining “mano dura” (temir qo‘l) siyosatini xorijiy tuproqqa eksport qilishni istagandek ko‘rinadi – bu siyosat to‘da a’zolarini ommaviy ravishda qamab, bir vaqtlar qotillik bilan mashhur bo‘lgan Salvadorda qotillik darajasini sezilarli darajada pasaytirgan.
Biroq, Transmilliy uyushgan jinoyatchilikka qarshi global tashabbusning Gaiti bo‘yicha eksperti Romen Le Kur Grandmezon shu oy boshida DWga Gaitining to‘da muammosi chuqurroq ildiz otganini aytdi. “Gaiti hozirda Salvador modelini takrorlash uchun sharoitga ega emas: uning qamoqxonalari 2024-yilda bo‘shatilgan, sud tizimi asosan falajlangan va jinoiy guruhlar to‘dalardan ko‘ra ko‘proq militsiyalarga o‘xshaydi, ular hudud, soliqlar, urush qurollari va ularni himoya qiluvchi siyosiy tarmoqlarga ega”, – dedi u. AQSh rejimining pozitsiyasi noaniqligicha qolmoqda; Prezident Donald Tramp 2018-yilda Salvadorni “axlatxona mamlakat” deb haqoratlagani bilan mashhur bo‘lgan va Vashingtonning inqirozga nisbatan hozirgi yondashuvi, go‘yoki to‘g‘ridan-to‘g‘ri aralashuvdan ko‘ra cheklangan yordamga qaratilgan.
Kelgusida xalqaro hamjamiyat Salvadorning tajovuzkor taktikasini BMT ko‘magidagi tizimga inson huquqlari buzilishlarini kuchaytirmasdan integratsiya qilish mumkinligini kuzatadi. Gaiti hukumati “hudud nazoratini qaytarish va davlat hokimiyatini tiklash”ga va’da berdi, ammo yo‘l keyingi zo‘ravonlik va siyosiy beqarorlik xavf-xatarlariga to‘la. AQSh rejimining keyingi qadamlar – Bukele strategiyasini ma’qullashi yoki undan uzoqlashishi – diqqat bilan o‘rganiladi.
Source: www.dw.com