Janubiy Sudan Milliy saylov komissiyasi shanba kuni mamlakat tarixidagi ilk prezidentlik va parlament saylovlari joriy yilning 22-dekabri o‘rniga kelasi yilning 11-fevralida bo‘lib o‘tishini ma’lum qildi. Bu etnik va siyosiy ziddiyatlar chuqurlashayotgan sharoitda bir necha bor qoldirilgan saylovning navbatdagi kechiktirilishidir. Komissiya raisi Gabriel Bol Deng boshchiligidagi organ qaror sababini ochiqlamadi. Yangi jadvalga ko‘ra, saylovchilarni ro‘yxatga olish 14–28-noyabr, tashviqot kampaniyasi 27-dekabrdan 9-fevralgacha davom etadi, 11-fevraldagi ovoz berishdan oldin esa bir kunlik sukunat e’lon qilinadi. Besh yillik fuqarolar urushini tugatgan 2018-yilgi tinchlik kelishuviga qaramay zo‘ravonlikdan aziyat chekayotgan dunyodagi eng yosh davlat shu tariqa saylovga yana qadam qo‘ymoqda.
Asosiy faktlar: Janubiy Sudan 2022-yilni saylov yili deb belgilaganidan beri ovoz berishni kamida uchinchi marta qoldirdi; yangi sana — kelasi yilning 11-fevrali. Komissiya 3 161 ta ro‘yxatga olish markazini tashkil etib, 22 mingdan ortiq xodimni jalb qilishni rejalashtirgan, biroq 15 million aholining qariyb 90 foizi davlat tomonidan tan olingan shaxsni tasdiqlovchi hujjatga ega emas. Kechiktirish sentabr oyida prezident Salva Kiir o‘tish davri birlik hukumatini tarqatib, muvaqqat ma’muriyat tayinlaganidan keyin yuz berdi; tahlilchilar bu qadam hokimiyatni bir qo‘lda jamlab, yangi mojarolar xavfini oshiradi, deb ogohlantirmoqda.
Joriy qoldirish Janubiy Sudanning 2011-yilda Sudandan mustaqil bo‘lishi va 2013–2018-yillarda Salva Kiirga sodiq kuchlar bilan sobiq vitse-prezident Riek Machar tarafdorlari o‘rtasidagi fuqarolar urushi bilan bog‘liq qaltis o‘tish davrining navbatdagi bosqichidir. O‘sha urush kamida 400 ming kishining hayotiga zomin bo‘lgan. 2018-yilgi tinchlik kelishuvi besh yillik jangni to‘xtatib, birlik o‘tish hukumatini tuzgan bo‘lsa-da, doimiy konstitutsiya va aholini ro‘yxatga olish kabi muhim bosqichlar yakunlanmagan. Sentabrda Kiir birlik hukumatini tarqatib, muvaqqat ma’muriyat tayinladi; bu avvalgi shartlarni bajarmasdan saylovga o‘tish imkonini berdi. Kuzatuvchilar bunday qadam hokimiyatni taqsimlash bo‘yicha muhim kelishuvni buzganini, Machar esa mart oyidan buyon insoniyatga qarshi jinoyatlarda ayblanib, uy qamog‘ida ekanini ta’kidlamoqda.
BMTning Janubiy Sudandagi Inson huquqlari bo‘yicha komissiyasi raisi Yasmin Suka oktabr oyida bu qonunchilik islohotlari «konstitutsiyaviy to‘ntarish»ga teng ekanini aytdi. «Saylov o‘tkaziladimi yoki yo‘qmi, Janubiy Sudan baribir inklyuziv siyosiy kelishuvga, tinch aholini himoya qilishga va keyingi zo‘ravonlikning oldini olishga qodir institutlarga muhtoj bo‘ladi», — dedi u. Bu ogohlantirish kengroq xavotirlarni aks ettiradi: Kiir hukumati kuchlari va Machar tarafdorlari so‘nggi oylarda tobora kuchayib borayotgan halokatli to‘qnashuvlarda ishtirok etgan, etnik ziddiyatlar va chorva o‘g‘riligi bilan bog‘liq kurashlar dunyoning eng kambag‘al davlatlaridan biridagi vaziyatni yanada murakkablashtirmoqda.
Yangi jadvalga muvofiq, saylovchilarni ro‘yxatga olish shanba, 14-noyabrda boshlanib, 28-noyabrgacha davom etishi kerak. Dengning so‘zlariga ko‘ra, mamlakat bo‘ylab 3 161 ta ro‘yxatga olish markazi tashkil etilgan va 22 mingdan ortiq xodim ishga olingan. Jahon banki ma’lumotlariga ko‘ra, Janubiy Sudanning 15 million aholisining qariyb 90 foizi davlat tomonidan tan olingan shaxsni tasdiqlovchi hujjatga ega emas, bu ro‘yxatga olishni qiyinlashtiradi; bunday kishilar, ayniqsa qishloq hududlarida, mahalliy yetakchilar tomonidan aniqlanib, ovoz berish huquqini beruvchi «identifikatsiya shakli» beriladi, dedi u.
Eng yaqin sinov — ro‘yxatga olish va tashviqot kampaniyasi keng ko‘lamli zo‘ravonlik qaytmasdan o‘ta oladimi hamda hokimiyat hujjatsizlik muammosini yumshatib, ko‘plab saylovchilarning ovoz berish imkoniyatini saqlab qola oladimi. Tahlilchilarning fikricha, faqat saylov o‘zi Janubiy Sudanning chuqur siyosiy va etnik nizolarini hal qila olmaydi; saylov natijasidan qat’i nazar, inklyuziv kelishuv, tinch aholini himoya qilish va ishlayotgan institutlar zarur bo‘lib qoladi. Xalqaro hamkorlar jarayonni diqqat bilan kuzatishi kutilmoqda, keyingi muhim bosqichlar noyabr oxiri, dekabr oxiridagi kampaniya davri va 11-fevraldagi ovoz berishdir.
Source: www.aljazeera.com