Turkiyaning Antalya shahrida bo‘lib o‘tayotgan BMT iqlim muzokaralarida COP31 hamraisi Avstraliya tomonidan e’lon qilingan dastlabki siyosiy kelishuv loyihasi qazib olinadigan yoqilg‘idan «zudlik bilan voz kechish»ga va rivojlanayotgan mamlakatlarning iqlim o‘zgarishiga moslashuviga kamida 120 mlrd dollar ajratishga chaqiradi. Hujjat hali yakuniy emas va muzokaralar predmeti bo‘lib qolmoqda. Unda Turkiya ilgari surgan 2035-yilga qadar jahon iqtisodiyotini 35 foiz elektrlashtirish maqsadi ham qayd etilgan. Delegatlar konferensiyaning ikkinchi haftasida neft va gaz eksport qiluvchi davlatlarning e’tirozlariga qarshi ushbu formulalar qanchalik mustahkam turishini sinab ko‘rmoqda.
Asosiy faktlar: Loyiha qazib olinadigan yoqilg‘idan tez voz kechishga chaqirib, rivojlanayotgan davlatlar uchun iqlim adaptatsiyasiga kamida 120 mlrd dollar taklif qiladi. Hujjatda 2035-yilga qadar jahon iqtisodiyotini 35 foiz elektrlashtirish ko‘rsatkichi va 1,5C chegarasini saqlab qolish xavf ostida qolgani haqidagi ogohlantirish bor. Matn dastlabki va majburiy kuchga ega emas; moliyalashtirish, uglerodni ushlash hamda ko‘mir, neft va gazdan voz kechish bo‘yicha asosiy murosalar hali kelishilmagan.
Antalya matnining ahamiyati shundaki, COP qarorlari konsensus asosida qabul qilinadi, qazib olinadigan yoqilg‘i ishlab chiqaruvchi davlatlar esa avvalgi konferensiyalarda ko‘mir, neft va gazdan bosqichma-bosqich voz kechish haqidagi kuchliroq iboralarga bir necha bor qarshilik ko‘rsatgan. Loyiha iqlim ambitsiyalarini uglevodorod eksportchilariga ma’qul bo‘ladigan til bilan uyg‘unlashtirishga urinadi: unda elektrlashtirish «elektr energiyasi tarkibidan qat’i nazar» qo‘shimcha foyda berishi mumkinligi aytiladi. Bu formulalar delegatlar o‘rtasida ixtilof keltirib chiqardi, chunki ko‘pchilik elektrlashtirishni faqat qayta tiklanuvchi energiya manbalari bilan bog‘lashni talab qiladi. Hujjatda 2015-yilda Parijda kelishilgan 1,5C chegarasiga erishish qiyinlashayotganidan «chuqur xavotir» bildirilib, har qanday harorat oshib ketishining hajmi va davomiyligini kamaytirish hamda global isishni imkon qadar tezroq 1,5C dan pastga qaytarish zarurligi ta’kidlanadi. Shuningdek, atmosferadagi uglerod miqdorini kamaytirish uchun bahsli CO2 ushlash va saqlash texnologiyalarini «shoshilinch va tez» kengaytirish taklif etiladi.
Greenpeace Germany rahbari Martin Kayzer yangi muzokara matnida muvaffaqiyatli yakun uchun «barcha zarur qurilish bloklari» borligini aytdi: uning so‘zlariga ko‘ra, bularga sanoati rivojlangan davlatlarning 2030-yilga qadar iqlim neytralligiga erishish maqsadi va 1,5 daraja chegarasini saqlab qolishga qaratilgan ish dasturi kiradi. Shu bilan birga, u loyihada majburiy kuchga ega majburiyatlar yo‘qligini tanqid qildi va Yevropa Xitoy hamda iqlim jihatidan eng zaif davlatlar bilan birga neft ishlab chiqaruvchi davlatlar, jumladan Rossiya va Yaqin Sharq mamlakatlari konferensiya qarorlarini zaiflashtirishiga yo‘l qo‘ymasligi kerakligini ta’kidladi. World Resources Institute prezidenti Ani Dasgupta esa dunyo 1,5C chegarasidan oshib ketishiga to‘g‘ri kelishini tan olish zarurligini aytdi; uning fikricha, bu nafaqat emissiyalarni qisqartirishni, balki uglerodni olib tashlashni — o‘rmon va botqoqliklarni tiklash kabi tabiatga asoslangan yechimlarni hamda havadan uglerodni bevosita ushlovchi texnologiyalarni kengaytirishni talab qiladi. Boshqa faollar uglerodni ushlashni korporatsiyalar ilgari surayotgan «yolg‘on yechim» deb atadi.
E3G iqlim tahlil markazi eksperti Kosima Kassel loyihaning «ambitsiozli tilini» ehtiyotkorlik bilan ijobiy baholadi, ammo keng kelishuv endi muzokarachilarga «murosalar uchun kurashish» imkonini qoldirayotganini aytdi. Uning so‘zlariga ko‘ra, sinov yakuniy qaror asosiy elementlarni saqlab qolish-qolmasligida bo‘ladi: harorat oshib ketishi bo‘yicha ambitsiya, ilm-fan himoyasi, toza elektrlashtirish va adaptatsiya moliyalashtirishidagi ijobiy siljish. Moliyalashtirish bo‘yicha kelishmovchiliklar asosan xalqaro iqlim harakatlari xarajatlarini kim ko‘tariishi, yordam grant yoki kredit shaklida berilishi va rivojlanayotgan davlatlar uchun mablag‘ qanday boshqarilishi bilan bog‘liq.
Keyingi qadam — hujjatni COP31 yakunlangunga qadar yakuniy qarorga aylantirish; eng qiyin bahslar qazib olinadigan yoqilg‘idan voz kechish tili, adaptatsiya moliyalashtirish va uglerodni olib tashlash masalalari bo‘yicha kutilmoqda. Antalya yakunining taqdiri loyihadagi eng ambitsiozli bandlar saqlanib qoladimi yoki ko‘ngli xush emas ishlab chiqaruvchilar uchun yumshatiladimi, shuni ko‘rsatadi. Hozircha hujjat yakuniy kelishuv emas, balki muzokara vositasidir; ammo aynan yakuniy matn global iqlim siyosatining keyingi bosqichini belgilaydi.
Source: www.dw.com