Science jurnalida chop etilgan yangi tadqiqot Yer iqlim tizimining muhim bo‘g‘ini — okean va quruqlikning karbonat angidridni yutish qobiliyati — bo‘yicha kutilmagan nomuvofiqlikni aniqladi. Tadqiqotchilar so‘nggi 45 yil davomida sun’iy yo‘ldoshlar qayd etgan global yashillanish, ya’ni o‘simliklar qoplamining jadal ortishi fonida quruqlikda sof CO₂ yutilishi uzoq muddatli o‘sish ko‘rsatmaganini qayd etadi. Bu natija tabiiy uglerod aylanishi haqidagi bir qator modellarga mos kelmaydi va iqlim prognozlariga jiddiy savol tug‘diradi. Tadqiqot xalqaro ilmiy jamoatchilikda keng muhokama qilinishi kutilmoqda, chunki gap sayyoradagi uglerod balansining eng nozik qismlaridan biriga tegishli.
Asosiy faktlar: Insoniyat har yili 35 milliard tonnadan ortiq CO₂ chiqaradi, ammo o‘lchovlar bo‘yicha uning taxminan yarmi qayergadir yo‘qoladi. Yangi tahlil okeanning CO₂ yutilishi tezlashayotganini, quruqlikdagi sof yutilish esa o‘smayotganini ko‘rsatdi; mualliflar sababni aniq deb hisoblamaydi. Bu holat yo global yashillanish talqinida, yo uglerod balansidagi hisobga olinmagan manbada muammo borligini ko‘rsatishi mumkin.
Muammoning ahamiyati shundaki, okean va quruqlik inson faoliyati natijasida atmosferaga qo‘shilayotgan karbonat angidridning katta qismini vaqtincha ushlab turadi. Agar bu tabiiy yutilish sekinlashsa yoki to‘xtasa, havoda CO₂ tezroq to‘planadi va iqlim o‘zgarishi jadallashadi. Shu sababli olimlar uglerod aylanishining har bir bo‘g‘inini kuzatishga, ayniqsa quruqlikdagi yutilish hajmini ishonchli baholashga harakat qilmoqda. Sun’iy yo‘ldosh ma’lumotlari o‘simliklarning jadal o‘sayotganini ko‘rsatgan bo‘lsa-da, atmosfera tarkibidagi gazlar dinamikasi boshqa manzarani beradi.
Tadqiqot metodikasi murakkab o‘lchovlarni birlashtirgan: olimlar dunyoning turli nuqtalarida CO₂ konsentratsiyasi ortishi qanday kislorod O₂ konsentratsiyasi o‘zgarishi bilan birga kechishini tahlil qildi. Qazib olinadigan yoqilg‘i yoqilganda CO₂ ajralib chiqishi bilan birga havodagi O₂ miqdori kamayadi. Fotosintez jarayonida o‘simliklar CO₂ ni yutib, kislorod ishlab chiqaradi. Okean esa karbonat angidridni eritib yutganda kislorod ajratmaydi. Bu farq olimlarga okean va quruqlik hissalarini bir-biridan ajratish imkonini beradi.
Olingan natijalar okean CO₂ ni quruqlikdan ko‘proq yutishi bilan birga, uning yutilish sur’ati ham nisbatan tez o‘sayotganini ko‘rsatdi. Quruqlikda esa buning aksi kuzatildi: sof yutilish uzoq muddatli o‘sish ko‘rsatmadi. Maqola mualliflari buning sababini aniq bilmaydi. Ular ikki ehtimolni ko‘rsatadi: yo Yerdagi o‘simliklar CO₂ ni avvalgidan faolroq iste’mol qila boshlagan, yo tabiatdagi hisobga olinmagan jarayon quruqlikda bu gazni ko‘p miqdorda chiqarmoqda. Ikkinchi variant ehtimoli pastroq baholanadi, chunki ma’lum tabiiy manbalar inson energetikasi chiqindilaridan bir necha tartib kichik.
Keyingi qadamlar quruqlik va okean kuzatuv tarmoqlarini kengaytirish, sun’iy yo‘ldosh ma’lumotlarini atmosfera o‘lchovlari bilan uyg‘unlashtirish va uglerod aylanishi modellarini qayta tekshirishdan iborat. Tadqiqot iqlim o‘zgarishi haqidagi umumiy xulosalarni inkor etmaydi, balki tabiiy yutilish hajmi va uning barqarorligi haqidagi noaniqlikni ko‘rsatadi. Aynan shu noaniqlik kelgusi iqlim prognozlari, emissiyalarni kamaytirish strategiyalari va tabiiy ekotizimlarni muhofaza qilish siyosati uchun muhim ahamiyat kasb etadi.
Source: kun.uz