YUNISEF O‘zbekiston uchun demografik prognozlar va tavsiyalardan iborat “Markaziy Osiyoda 2050-yil avlodi” hisobotini e’lon qildi. Unda aytilishicha, O‘zbekiston Markaziy Osiyodagi eng tez o‘sayotgan davlatlardan biri bo‘lib qolmoqda.
Mamlakat aholisi 2000-yildagi 25 milliondan 2024-yilda 36 millionga yetgan, 2050-yilga borib esa 52 million kishidan oshishi prognoz qilinmoqda. Biroq bu o‘sish fonida aholi tarkibida muhim o‘zgarishlar yuz bermoqda: tug‘ilish darajasi pasayib, umr ko‘rish davomiyligi ortayotgani sababli jamiyat bosqichma-bosqich qarib bormoqda.
YUNISEF tahliliga ko‘ra, hozir O‘zbekiston demografik dividendning ilk bosqichida turibdi. Ya’ni mehnatga layoqatli aholi sonining ortishi iqtisodiy o‘sish uchun qo‘shimcha imkoniyatlar yaratmoqda. Hisobotda bu imkoniyatlar oynasi abadiy emasligini, aholi qarishi kuchayishidan oldin ta’lim, bandlik va inson kapitaliga sarmoyalarni ko‘paytirish muhimligini ta’kidlamoqda.
Hisobotda aytilishicha, O‘zbekiston yangi demografik bosqichga kirmoqda: aholi nisbatan yosh bo‘lsa-da, uning yosh tarkibi muttasil yetilib, keksayib bormoqda. 2000−2050-yillar oralig‘ida O‘zbekiston aholisining tarkibi bosqichma-bosqich yetuklashib boradi. Keksa yoshdagi aholi ulushi keskin ortib, yoshlar guruhlarining o‘sishi sekinlashmoqda, bu esa jamiyatning qarishiga olib keluvchi demografik o‘tish jarayonini yaqqol ko‘rsatadi.
2024-yilga kelib, O‘zbekiston aholisi 36 million kishiga yetdi, ularning 11,3 millionini 15 yoshgacha bo‘lgan bolalar, 23,9 millionini mehnatga layoqatli yoshdagi (15−64 yosh) aholi va 2,2 millionini 65 va undan katta yoshdagilar tashkil etdi. Prognozlarga ko‘ra, 2050-yilga borib mehnatga layoqatli aholi soni 33 milliondan oshadi, keksa yoshdagilar soni esa uch barobarga ko‘payib, 6 million kishidan ortadi. Bolalar soni esa 16 million atrofida barqarorlashishi kutilmoqda, bu yosh tarkibida jiddiy o‘zgarishlar yuz berayotganidan dalolat beradi.
“Bu o‘zgarishlar O‘zbekiston aholisining umumiy o‘sish sur’atlarida ham aks etmoqda. Aholisi 2000-yilda 25 million kishidan 2025-yilda 37 million kishiga yetgan mamlakat Markaziy Osiyodagi eng yuqori demografik o‘sish sur’atlaridan birini barqaror ravishda namoyon etmoqda”, — deyiladi hisobotda. Prognozlar O‘zbekiston aholisi 2030-yilga kelib 40 milliondan oshishini va 2050-yilda 52 millionga yetishini ko‘rsatadi.
Asosiy omil tabiiy o‘sish — ya’ni tug‘ilishning o‘lim ko‘rsatkichidan doimiy ravishda yuqori bo‘lishi — bo‘lib qolayotgan bo‘lsa-da, tug‘ilish darajasining pasayishi va aholining qarishi sababli o‘sish sur’ati asta-sekin pasayib boradi.
Aholining o‘rtacha yoshining ortishi bu demografik o‘tishni yanada yaqqolroq ko‘rsatadi. 2000-yilda O‘zbekiston aholisining o‘rtacha yoshi atigi 20 yoshni tashkil etgan, bu bolalar va o‘smirlar ulushi kattaligini aks ettiradi. 2024-yilga kelib bu ko‘rsatkich qariyb 30 yoshga, 2050-yilga borib esa 35 yoshga yetishi kutilmoqda. Ushbu barqaror o‘sish mamlakat demografik qiyofasining ikki xil xususiyatini ta’kidlaydi: bir tomondan, u o‘sish sur’atini saqlab qolish uchun yetarlicha yosh, ikkinchi tomondan esa asta-sekin yetuklikka o‘tib bormoqda.
Hisobotda ta’kidlanishicha, global tendensiyalar bilan taqqoslaganda, O‘zbekiston yuqori daromadli mamlakatlarga qaraganda yoshroq bo‘lib qoladi va boshqa o‘rta daromadli mamlakatlar bilan deyarli bir xil ko‘rsatkichga ega bo‘ladi. Bu esa qarish jarayoni tezlashgunga qadar demografik dividenddan foydalanish uchun uzoqroq imkoniyatlar davrini taqdim etadi.
Tug‘ilish va umr ko‘rish davomiyligidagi hozirgi tendensiyalarni inobatga olsak, O‘zbekistonning demografik imkoniyatlar darchasi abadiy ochiq qolmaydi, deyiladi hisobotda. Mamlakat muhim bir bosqichda turibdi: bolalar hali ham aholining uchdan bir qismidan ko‘prog‘ini tashkil qilsa-da, tug‘ilish darajasining pasayishi va keksayguncha yashash ko‘rsatkichining ortishi bilan ularning umumiy aholidagi ulushi asta-sekin kamayib bormoqda.
2024-yilda O‘zbekistonning 36 millionlik aholisining 13,1 million nafarini 18 yoshgacha bo‘lgan bolalar tashkil etgan bo‘lsa-da, bu muvozanat o‘zgarmoqda. 2050-yilga borib O‘zbekistonda bolalar soni taxminan 16,4 millionga, umumiy aholi soni esa 52 millionga yetishi kutilmoqda. Shunday qilib, bolalar aholining qariyb uchdan bir qismini tashkil etadi, bu esa avvalgi o‘n yilliklarga nisbatan aniq pasayish demakdir.
Hisobotda aytilishicha, ushbu demografik siljish oila tuzilmalariga ta’sir qiladi, ta’limga bo‘lgan ehtiyojlarni o‘zgartiradi va mehnat bozoriga kirib keluvchilar sonini bosqichma-bosqich cheklab, yoshlar ustunlik qiladigan demografik davr yakunlanayotganidan darak beradi. Bu o‘tish davri ham imkoniyatlar, ham qiyinchiliklarni yuzaga keltiradi: yaqin istiqbolda mehnatga layoqatli yoshdagi aholining ko‘payishi iqtisodiy o‘sishga turtki berishi mumkin, biroq uzoq muddatda aholining qarishi bog‘liqlik koeffitsiyentini oshiradi. Bu esa taraqqiyot yutuqlarini barqaror saqlab qolish uchun ta’lim, bandlik va ijtimoiy himoyaga istiqbolli sarmoyalar kiritishni taqozo etadi.
“Demografik dividend” atamasi mehnatga layoqatli yoshdagi aholi umumiy aholi tarkibida mutanosib ravishda kattaroq ulushni tashkil etganda erishish mumkin bo‘lgan iqtisodiy o‘sish salohiyatini anglatadi. Bu holat demografik o‘tish davrida, ya’ni tug‘ilish va o‘lim darajasining pasayishi aholining yosh tarkibini o‘zgartirganda yuzaga keladi.
Har yili tug‘ilishlar soni kamaygani sari, qaramog‘dagi bolalar soni mehnatga layoqatli aholiga nisbatan kamayadi. Bu o‘zgarish har bir ishchiga tushadigan yuklamani kamaytirib, iqtisodiy o‘sishni tezlashtirishi mumkin bo‘lgan jamg‘arma, iste’mol, investitsiya va unumdorlikning ortishiga imkon beradi.
Hisobotda demografik dividend uchun imkoniyatlar davri aynan shu demografik o‘zgarishlar bilan chambarchas bog‘liqligi aytiladi. Garchi bu davr qachon boshlanishi yoki tugashi haqida qat’iy mezonlar mavjud bo‘lmasa-da, u odatda tug‘ilish darajasining barqaror pasayishi fonida mehnatga layoqatli aholi ulushi orta boshlaganda yuzaga keladi va aholi qarishi natijasida qaramog‘dagi keksalar ulushi ortishi bilan qisqaradi. Bu yerda moslashtirilgan Jahon banki tipologiyasi mamlakatlarni demografik bosqichiga ko‘ra ikki ko‘rsatkich, ya’ni mehnatga layoqatli aholi ulushi va tug‘ilish darajasi asosida tasniflaydi.
Dividendgacha bo‘lgan davrdagi mamlakatlar: Bular mehnatga layoqatli yoshdagi aholi soni oshayotgan, ammo tug‘ilish darajasi yuqoriligicha (har bir ayolga to‘rt yoki undan ko‘p tug‘ruq to‘g‘ri keladi) qolayotgan mamlakatlardir. O‘zbekiston XX asrning ikkinchi yarmida, ya’ni 1990-yillarning boshlarigacha tug‘ilish darajasi 4,0 dan yuqori bo‘lgan davrda, ayni shu toifaga kirar edi.
Ilk dividend davridagi mamlakatlar: Bular tug‘ilish darajasi har bir ayolga to‘rtta tug‘ruqdan kam bo‘lgan va mehnatga layoqatli yoshdagi aholi soni ortib borayotgan mamlakatlardir. 2015-yilga kelib tug‘ilish darajasi 4,0 dan taxminan 2,6 gacha pasayishi va demografik yuklama koeffitsiyentlarining kamaya boshlashi bilan O‘zbekiston bu bosqichga 2000-yillarning boshlarida kirdi. 2025-yilda tug‘ilish darajasi har bir ayolga 3,45 tani tashkil etishi va 2050-yilga borib 2,55 gacha pasayishi kutilayotganini hisobga olsak, bugungi kunda mamlakat ilk dividend bosqichida mustahkam turibdi.
Kechki dividend bosqichidagi mamlakatlar: Bu mamlakatlarda, odatda, aholining qarishi tezlashgani sayin mehnatga layoqatli yoshdagi aholi ulushi kamaya boshlaydi. Prognozlarga ko‘ra, O‘zbekiston ushbu bosqichga 2040-yillarning o‘rtalariga kelib, ya’ni tug‘ilish darajasi avlodlar almashinuviga yaqinlashganda (2045-yilda taxminan 2,6) va keksa yoshdagi aholi soni 2050-yilga borib 6 million kishidan oshganda kiradi. Garchi bolalar hisobiga demografik yuk pastligicha qolsa-da, keksa yoshdagilar hisobiga demografik yuk tez o‘sadi va bu demografik imkoniyatlar darchasini toraytiradi.
Dividenddan keyingi bosqichdagi mamlakatlar: Ushbu bosqichdagi mamlakatlarda tug‘ilish darajasining avlodlar almashinuvidan past darajada barqarorlashuvi, mehnatga layoqatli aholi sonining qisqarishi kuzatiladi va keksa yoshdagilar hisobiga demografik yukning ortishi asosiy demografik xususiyatga aylanadi. Prognozlarga ko‘ra, O‘zbekiston bu bosqichga 2050-yillarning oxiriga kelib, ya’ni tug‘ilish darajasi 2,5−2,6 atrofida barqarorlashganda, mehnatga layoqatli aholi soni qisqara boshlaganda va keksa yoshdagilar hisobiga demografik yuk keskin ortganda yetadi.
Shunday qilib, O‘zbekistonning demografik dividendi vaqt bilan cheklangan: dastlabki dividend davri hozirgi kundan boshlab 2030-yillargacha bo‘lgan vaqtni qamrab oladi, kechki dividend asr o‘rtalarigacha davom etadi, dividenddan keyingi davr asrning ikkinchi yarmida boshlanadi. Demak, aholining qarishi belgilovchi demografik voqelikka aylanmasidan oldin mamlakat o‘zining demografik ustunligidan unumli foydalanish uchun inson kapitali rivojiga sarmoya kiritishi zarur bo‘lgan yigirma yillik o‘ta muhim vaqtga ega.
Source: www.gazeta.uz