Ichki ishlar organlari xodimlari tomonidan to‘xtatilish, hujjatlar tekshirilishi yoki shaxsiy buyumlar ko‘zdan kechirilishi kabi holatlar ko‘pchilik fuqarolar uchun tushunarsiz va stressli vaziyat hisoblanadi. Gazeta.uz ning "AdvoKast" huquqiy podkastining navbatdagi sonida huquqshunos Jahongir Mutalibov aynan shu masalalarga oydinlik kiritdi. Uning so‘zlariga ko‘ra, huquqni muhofaza qiluvchi organlar tarkibiga IIV, Bosh prokuratura, DXX, Bojxona qo‘mitasi, Milliy gvardiya, Soliq qo‘mitasi, MIB va Adliya vazirligi kiradi. Har bir organning vakolatlari qonun bilan cheklangan bo‘lib, ular fuqarolarning huquqlarini himoya qilishga qaratilgan.
Fuqarolar eng ko‘p IIV xodimlari, xususan profilaktika inspektorlari (uchastkovoy) va YPX xodimlari bilan to‘qnash keladilar. Mutalibovning ta’kidlashicha, kundalik hayotda 10-20 foiz hollarda huquqni muhofaza qiluvchi organ vakillari bilan muloqot qilishga to‘g‘ri keladi. Bu holatlar ko‘chada patrullik qilish, hujjatlarni tekshirish yoki shubhali shaxslarni aniqlash jarayonida yuzaga keladi. Xodimlar jamiyat xavfsizligini ta’minlash maqsadida fuqarolarni to‘xtatish va suhbatlashish huquqiga ega.
Podkastda xodimning fuqaroga murojaat qilish tartibi ham muhokama qilindi. Huquqshunosning ta’kidlashicha, har bir organ xodimining ichki tartib-qoidalari va odob-axloq normalari mavjud. Fuqaro xodimdan o‘zini tanishtirishni va guvohnomasini ko‘rsatishni talab qilishga haqli. Agar xodim telefon orqali gaplashayotgan bo‘lsa va o‘zini tanishtirmasa, fuqaro shaxsiy ma’lumotlarini bermaslikka haqli. Biroq Mutalibov fuqarolarga sabrli va xushmuomala bo‘lishni, shuningdek, suhbatni audio yoki video yozib olishni tavsiya qildi. Bu dalillar keyinchalik shikoyat qilish uchun asos bo‘lishi mumkin.
Shaxsiy buyumlar yoki avtomashinani tintuv qilish masalasiga kelsak, Mutalibovning ta’kidlashicha, Konstitutsiyaga ko‘ra shaxs va uning mol-mulki daxlsizdir. Tintuv faqat qonuniy asoslar bo‘lganda, ikkita xolis ishtirokida va bayonnoma rasmiylashtirilgan holda o‘tkazilishi kerak. Ammo amaliyotda bu qoidalar ko‘pincha buziladi. Fuqaro tintuv jarayonini rasmiylashtirishni talab qilishi va bayonnomaning nusxasini olishi kerak. Agar xodim fuqaroni idoraga olib ketmoqchi bo‘lsa, faqat shaxsni tasdiqlovchi hujjat bo‘lmaganda yoki shaxsni aniqlash imkoni bo‘lmaganda bu mumkin. Fuqaro advokatini chaqirish va yaqinlariga xabar berish huquqiga ega.
Telefon orqali chaqiruv masalasida Mutalibovning ta’kidlashicha, fuqaro muayyan maqomga ega bo‘lsagina (guvoh, gumondor, sudlanuvchi) idoraga chaqiriladi. Chaqiruv yozma shaklda bo‘lishi va fuqaroning maqomi ko‘rsatilishi shart. Gumonlanuvchi sifatida chaqirilganda fuqaro gapirmaslik huquqiga ega va advokat bilan kelishi mumkin. Tushuntirish berish majburiyati yo‘q, xodim fuqaroning oldiga kelishi kerak. Telefonni tekshirish masalasida esa qonuniy asoslar bo‘lmasa, hech kim fuqaroning telefonini ko‘zdan kechirishga haqli emas.
Source: www.gazeta.uz