Toshkent metrosida ayollar uchun alohida vagonlar ajratish g‘oyasi jamoat transportida ayollarga nisbatan shilqimlik yoki tegajog‘lik haqidagi xabarlar tarqalgach, ijtimoiy tarmoqlarda muntazam ilgari suriladi. «Toshkent metropoliteni» boshqaruvi raisining o‘rinbosari Yo‘ldosh Yusupov Gazeta muxbiriga kelgusida yangi metro yo‘nalishlarini qurish va vagonlar xarid qilishda ushbu masalani inobatga olish rejalashtirilganini aytgan. U alohida vagonlar zo‘ravonlik va tegajog‘lik holatlarini kamaytirishga xizmat qilishi mumkinligini bildirgan. Munozaralar davom etmoqda: ayrimlar ayollar o‘zini xavfsizroq his qilishini va xorijiy tajriba mavjudligini ta’kidlasa, boshqalar vagonlarni ajratish muammoning asl sabablariga e’tibor qaratmasligini aytmoqda.
Asosiy faktlar: Gazeta muxbiri Mirolim Isajonov tashabbusning zarurati va ehtimoliy ijobiy hamda salbiy oqibatlari yuzasidan Bosh vazir o‘rinbosari, bolalar ombudsmani, xalqaro ekspertlar va jamoatchilik faollarining fikrlariga qiziqqan; Dilnoza Kattaxonova alohida vagonlarni qo‘shimcha qulaylik va himoya sifatida ko‘rish mumkin, lekin yagona yechim emas, deb hisoblaydi; BMTTDning O‘zbekistondagi doimiy vakili Akiko Fujii esa uni vaqtinchalik himoya chorasi sifatida baholash va tub sabablarni ko‘rib chiqish zarurligini ta’kidlagan.
Bu masala nafaqat transport qulayligi, balki jamoat xavfsizligi, gender tengligi va huquqbuzarlarga nisbatan javobgarlik masalasiga ham tegishli. Ayrim mamlakatlarda ayollar va bolalar uchun alohida vagonlar qo‘llaniladi, biroq har bir mamlakatning sharoiti va ehtiyojlari turlicha. Shuning uchun tajribani ko‘chirishdan oldin uning afzalliklari va kutilmagan oqibatlarini xolis baholash kerak. Toshkent metrosi kundalik ko‘p sonli yo‘lovchilarni tashiydi, shu bois qaror qabul qilishda nafaqat qulaylik, balki huquqiy va ijtimoiy oqibatlar ham inobatga olinishi lozim.
Dilnoza Kattaxonova, Bosh vazir o‘rinbosari — Oila va xotin-qizlar qo‘mitasi raisi, ayollarning xavfsizligi va erkin tanlov huquqini ustuvor qo‘yish kerakligini aytgan. Uning fikricha, alohida vagonlar, ayniqsa tig‘iz vaqtlarda xotin-qizlar uchun qo‘shimcha qulaylik va himoya yaratishi mumkin, shu sababli taklifni e’tiborsiz qoldirmaslik lozim, biroq uni jamoat transportidagi xavfsizlik muammosining yagona yechimi sifatida ko‘rish to‘g‘ri bo‘lmaydi. U Dubay metrosida ayollar va bolalar uchun ajratilgan maxsus vagonlarni shaxsan ko‘rganini, u yerda ayollar umumiy yoki alohida vagondan foydalanishni o‘zlari tanlashini bildirgan. Eng asosiysi, alohida vagonlar mavjudligi umumiy vagonlarda ayollar xavfsizligini ta’minlash mas’uliyatini kamaytirmasligi kerak; ayol qaysi vagondan foydalanishidan qat’i nazar, o‘zini xavfsiz his qilishi va huquqlari birdek himoya qilinishi shart. Shuningdek, jamoat transportida nazoratni kuchaytirish, shilqimlik holatlari haqida tezkor xabar berish tizimini takomillashtirish hamda huquqbuzarlarga nisbatan javobgarlikning muqarrarligini ta’minlash zarur.
Akiko Fujii, BMT Taraqqiyot dasturining O‘zbekistondagi doimiy vakili, jamoat transportida ayollar xavfsizligi masalasi yuzasidan olib borilayotgan ochiq muhokamalarni va jamoatchilikning katta qiziqishini olqishlagan. U muhokama muammoning tub sabablaridan ajralgan holda olib borilmasligi kerakligini, avvalo «Nima uchun ayollar alohida vagonlarga ehtiyoj sezmoqda?» degan savolga javob topish zarurligini aytgan. Ayollar uchun alohida vagonlarni tazyiq va shilqimlikning tub sabablarini bartaraf etadigan yechim emas, balki vaqtinchalik himoya chorasi sifatida baholash lozim. Chunki u gender asosidagi ajratishni kuchaytirishi yoki ayollar faqat o‘zlari uchun ajratilgan joylarda harakatlanishi kerak, degan noto‘g‘ri qarashni shakllantirishi mumkin. Bunday yondashuv xavfsizlik uchun javobgarlikni huquqbuzarlardan ayollarning o‘z zimmasiga yuklash xavfini keltirib chiqaradi. Xalqaro tajriba ham alohida vagonlarning ijobiy jihatlari bilan bir qatorda muayyan cheklovlari va kutilmagan salbiy oqibatlari borligini ko‘rsatadi; maqolada Mexiko shahridagi BMTning Ayollar tuzilmasi tadqiqotiga ishora qilingan.
Hozircha yakuniy qaror e’lon qilingani haqida ma’lumot yo‘q. «Toshkent metropoliteni» kelgusidagi loyihalarda masalani ko‘rib chiqishni rejalashtirgan, shu bois munozara keyingi bosqichlarda davom etishi kutiladi. Asosiy e’tibor ayollarning xavfsizligini ta’minlash, huquqiy himoya va jamoat transportidagi nazorat mexanizmlarini kuchaytirishga qaratilishi mumkin.
Source: www.gazeta.uz