Amir Temur – tarixdagi eng mashhur shaxslardan biri, ammo uning tashqi ko'rinishi hanuzgacha ko'p jihatdan noma'lum. O'rta asr yilnomalari uning qiyofasini deyarli tasvirlamaydi, hayotlik davridagi tasvirlar esa saqlanmagan.
Aynan XV–XVII asr miniatyuralari uni hukmdor, sarkarda va hokimiyat ramzi sifatidagi tasavvurni shakllantirgan. San'atshunoslik fanlari nomzodi, professor Zuxra Ibrohimovna Rahimova bilan suhbatda ushbu obrazlarning haqiqatga qanchalik bog'liqligi va nima uchun ular turlicha ekanligi muhokama qilinadi.
Tarixchilar – Yazdiy, Shomiy, Hofizi Abru va Ibn Xaldun – Temurning tashqi ko'rinishi haqida deyarli ma'lumot bermaydi. Faqat oqsoqlik tilga olinadi. Ibn Arabshoh esa batafsilroq: "Temur yaxshi qaddi-qomatli, baland bo'yli, keng peshonali, katta boshli, kuchli ovozli edi; yuzining oqligida yorqin qizillik bor edi. U keng yelka, ingichka barmoqlar, kuchli mushaklarga ega edi. Uzoq soqol qo'ygan; o'ng qo'li va oyog'i janglarda mayib bo'lgan. Nigohi ancha mehribon edi", deb yozadi.
1941-yilda qabrini ochish orqali antropolog Mixail Gerasimov portretni qayta tiklagan: "Bo'yi 170 sm, gavdasi biroz qiyshiq (chap yelka o'ngdan baland, bir oyog'i qisqa), boshi mag'rur, yuz xususiyatlari mongoloid emas, burun to'g'ri, kichkina, biroz yassi; lablari yo'g'on, yuzi yassi... Soqoli xanjar shaklida, qattiq, to'q jigarrang (qizg'ish), oq aralash".
XV–XVII asr miniatyuralari Temurning avlodlari va zamondoshlari uni qanday tasavvur qilganini ko'rsatadigan yagona manbadir. "Zafarnoma" va "Temurnoma" asarlari turli markazlarda – Hirot, Sheroz, Movarounnahr, Hindiston va Eronda bezatilgan. Har bir markaz o'z urg'ularini qo'shgan.
Miniatyuralarda Temur doimo jasur jangchi, g'olib fath etuvchi, ideal hukmdor va dindor musulmon sifatida namoyon bo'ladi. Biroq Sheroz va Eron miniatyuralarida XVI asrda u shafqatsiz bosqinchi sifatida ham tasvirlangan – qatl sahnalari, kesilgan boshlar minoralari bilan.
Buyurtmachilar asosan uning avlodlari – Ibrohim Sulton, Husayn Boyqaro va Boburiylar bo'lgan. Ular uchun bu hokimiyat qonuniyligini ta'kidlash vositasi edi. Masalan, Husayn Boyqaro buyurtmasida Behzod kompozitsiyaga Temurning o'g'li Umar-Shayxni kiritib, vorislikni vizual ta'kidlagan.
Professor Rahimova ta'kidlashicha, miniatyura portret emas, balki kanonik obrazdir. Hech qanday ishonchli hayotlik davridagi tasvir saqlanmagan. Ammo ba'zi individual xususiyatlar – yuz turi, soqol shakli, jismoniy nuqson – uzatilgan. Masalan, "Temur portreti"da uning mayib qo'li va oyog'i an'anaviy holat bilan niqoblangan.
Eng qadimgi portret 1405–1409 yillarga oid bo'lib, Temurni yosh, uzun sochli, tizzada o'tirgan holda ko'rsatadi. Bu ham idealizatsiya qilingan obrazdir. Shunday bo'lsa-da, miniatyura an'anasi keyingi davrda individual portret janrining shakllanishiga asos bo'lgan.
Source: podrobno.uz