AQSh prezidenti Donald Trump o‘zining Truth Social ijtimoiy tarmog‘ida e'lon qilishicha, AQSh va Eron o‘rtasida so‘nggi ikki kun ichida “juda yaxshi va samarali muzokaralar” o‘tkazilgan. U bu muzokaralarni “Yaqin Sharqdagi dushmanliklarni to‘liq va butunlay hal qilish” yo‘lida muhim qadam deb baholadi.
Trump, shuningdek, AQSh Mudofaa vazirligiga Eronning elektr stansiyalari va energetika infratuzilmasiga qarshi barcha harbiy zarbalarni besh kun muddatga kechiktirishni buyurganini ma'lum qildi. U bu qarorning davom etayotgan muzokaralarning muvaffaqiyatiga bog‘liq ekanligini ta'kidladi. Florida shtatidagi aeroportda jurnalistlarga bergan intervyusida Trump Eron “kelishuvga erishishni istaydi” va AQSh elchilari “hurmatli” eronlik rahbar bilan suhbatlar olib borganini, ammo bu rahbar Oliy rahbar Mojtaba Xameneyi emasligini aytdi.
AQSh prezidenti, shuningdek, agar kelishuvga erishilsa, tez orada Hormuz bo‘g‘ozi ochilishini va Eron boyitilgan uran zaxiralaridan voz kechishi kerakligini ta'kidladi. U “Agar kelishuv amalga oshsa, bu Eron va butun mintaqa uchun ajoyib boshlanish bo‘ladi”, deb hisoblaydi, ammo Tehron bilan kelishuvga erishish kafolatlanmaganligini tan oldi. Trump, shuningdek, muzokaralarni boshlash tashabbusi eronliklardan kelganini da'vo qildi.
Ilgari Trump Fox Business Network telekanaliga bergan intervyusida Tehronning kelishuvga juda intilayotganini va bu besh kun ichida amalga oshishi mumkinligini aytgan edi. U o‘z vakillari Stiv Vitkoff va Jared Kushnerning yakuniy muzokaralarni yakshanba kechasi olib borganini ma'lum qildi. Bu e'lon mintaqada, Eron hujumlarining asosiy zarbasini olayotgan davlatlar uchun katta yengillik bo‘ldi, chunki Eron urushi global energetika inqiroziga olib keldi va neft narxlarini ko‘tarilishiga sabab bo‘ldi.
Energetika narxlarini pasaytirish maqsadida Trump shanba kuni Tehronga Hormuz bo‘g‘ozini barcha kemalar uchun ochish uchun 48 soatlik muhlat bergan va aks holda AQSh Eronning elektr stansiyalarini “vayron qilishini” ogohlantirgan edi. Trumpning bu ultimatumi Tehronning Hormuz bo‘g‘ozi orqali o‘tadigan global neft va suyuq tabiiy gazning beshdan bir qismini nazorat qilishini to‘xtatishga qaratilgan edi.
Al Jazeera muxbiri Osama Bin Javaidning ta'kidlashicha, Trump o‘z e'loni bilan Eron urushidan chiqish imkoniyatini ochgan bo‘lishi mumkin. Uning so‘zlariga ko‘ra, “Bu mintaqa va undan tashqaridagi hamma kutilayotgan yangilik... Donald Trump, bu urushni qonuniy asossiz e'lon qilgan, uni hech qanday shartsiz yakunlashi mumkin”. Vashingtondan hisobot berayotgan Al Jazeera muxbiri Alan Fisherning fikricha, Trump urushdan chiqish yo‘lini qidiryotganga o‘xshaydi: “U besh kunlik muddat belgiladi. Biz shu vaqtgacha muzokaralar qay yo‘nalishda borishini ko‘ramiz. Ammo esda tutingki, Donald Trumpning muddatlari o‘zgaruvchan bo‘lishi mumkin. Bu avval ham bo‘lgan va ehtimol juma kuni kelib, bu masala hal etilmasligi mumkin”.
Doha magistratura tadqiqotlari instituti tahlilchisi Mohamad Elmasryning fikricha, Trumpning e'loni “o‘ziga hurmatli chiqish yo‘lini berish usuli” bo‘lishi mumkin. Ammo asosiy savol – eronliklar va isroilliklar nima qilishadi va agar AQSh qo‘llab-quvvatlamasa, ular Eron urushini davom ettirishga tayyormi? Tehron hisobot berayotgan Al Jazeera muxbiri Mohamed Vallning aytishicha, eronliklar uch haftalik urushga qaramay, taklifni rad etish ehtimoli past: “Eronliklar bu urushni davom ettirmoqchi emas. Ular bu urush ularga va mintaqaga majburan qo‘yilgan deb hisoblaydilar. Agar kafolatlar berilsa va keyingi muzokaralar o‘tkazilsa va kelajakda Eron ustidan shunga o‘xshash tajovuz takrorlanmasa va doimiy kelishuvga erishish istagi bo‘lsa, men ishonamanki, eronliklar rad javobini bermaydi”.
Eron hali rasmiy izoh bermagan, ammo yarim rasmiy Mehr axborot agentligi orqali tarqatilgan Tashqi ishlar vazirligining bayonotida Trumpning harakatlari energetika narxlarini pasaytirish va harbiy rejalarni amalga oshirish uchun vaqt olishga qaratilganligi aytilgan. Bayonotda, shuningdek, mintaqadagi davlatlar tomonidan keskinlikni pasaytirish bo‘yicha “tashabbuslar” mavjudligi, ammo ularning tashvishlari “bu urushni boshlagan tomon” – Vashingtonga murojaat qilinishi kerakligi qayd etilgan. Tehron Vashington bilan hech qanday muloqot bo‘lmaganligini rad etdi.
Eron, agar Trump o‘z tahdidini amalga oshirsa, javoban bo‘g‘ozni butunlay yopishini va Isroil va Fors ko‘rfazi davlatlaridagi energetika ob'ektlariga hujum qilishini va'da qilgan. Eronning Hormuz bo‘g‘ozini amalda blokirovka qilishi global neft narxlarining keskin ko‘tarilishiga va Osiyo mamlakatlarida oshxona gazining yetishmasligiga olib keldi. Xalqaro energetika agentligi rahbari Fotih Birol dushanba kuni Yaqin Sharqdagi vaziyatning “juda jiddiy” ekanligini va 1970-yillardagi ikkita energetika inqirozi va Ukraina urushining oqibatlarining yig‘indisidan ham og‘irroq ekanligini ta'kidladi.
Dushanba kuni Islom inqilobi qo‘riqchilari korpusi javoban, agar Vashington Trumpning tahdidini amalga oshirsa, Eron AQSh bazalariga elektr ta'minotini amalga oshiradigan barcha mintaqalardagi elektr stansiyalarini, shuningdek, amerikaliklar ulushiga ega bo‘lgan iqtisodiy, sanoat va energetika infratuzilmalarini nishonga oladi, deb e'lon qildi. Shuningdek, Davlat ommaviy axborot vositalarining xabar berishicha, Mudofaa kengashi Eronning janubiy qirg‘oqlari yoki orollariga hujum qilinsa, Fors ko‘rfazi kemalar yo‘llarini kesib tashlaydigan dengiz minalarini qo‘yishga undaydi.
Al Jazeera muxbiri Bin Javaid diplomatlar bilan suhbatlariga asoslanib, hatto Eid bayrami davrida ham “turli darajadagi ko‘plab mamlakatlar elchixonalar yoki to‘g‘ridan-to‘g‘ri Oq uy bilan muloqot qilishganini” aytdi. Uning so‘zlariga ko‘ra, “Odamlar bizga aytishganki, ular Trumpga bu zo‘ravonlik jarayoni Eron yoki Isroil uchun yaxshi emasligini aytishgan. Hisobga olish kerak bo‘lgan bir qancha omillar bor. Biri Trumpning elektr stansiyalari va energetika infratuzilmasiga zarba berish tahdidi va Eronning javob zo‘ravonligi”.
Source: www.aljazeera.com