Yevropaning ko‘p qismida 29-mart kuni soatlar bir soat oldinga suriladi, bu kunni yorug‘likni tejash vaqtining (DST) bahorgi o‘zgarishi boshlanadi. Bu an’ana asosan mo‘tadil mintaqalarda, uzoq yoz kunlari va qisqa qish kunlari o‘rtasidagi farq tufayli foydali deb hisoblangan holda amalga oshiriladi. Dunyoda atigi uchdan bir qismi mamlakatlar DSTni qo‘llaydi, Afrika, Osiyo va tropik mintaqalar esa umuman qatnashmaydi. Hatto DSTni qo‘llaydigan mamlakatlarda ham ishtirok notekis bo‘lishi mumkin, masalan, AQShda Gavayi va Arizona shtatlari, yil davomida ko‘p quyosh nuri olgani uchun, DSTni kuzatmaydi.
DSTning kelib chiqishi 1895-yilda Yangi Zelandiyalik pochta xodimi va havaskor entomolog Jorj Vernon Xadson tomonidan taklif qilingan g‘oyaga borib taqaladi. U Vellington Falsofa Jamiyatiga soatlarni yozda ikki soat orqaga surish, ertalabki yorug‘likdan ishda foydalanish va kechqurun “kriket, bog‘dorchilik, velosiped yoki boshqa ochiq havoda mashg‘ulotlar” uchun uzun yorug‘lik dam olish vaqtini ta’minlashni taklif qildi. G‘oya darhol qabul qilinmadi, lekin keyingi vaqt o‘zgarishlari uchun asos yaratdi. 1905-yilda britaniyalik quruvchi Uilyam Uillet DST g‘oyasini ishlab chiqdi va uni “Kunduzgi yorug‘likning isrof bo‘lishi” risolasida bayon qildi, garchi Uinston Cherchill va Artur Konan Doyl kabi shaxslar tomonidan qo‘llab-quvvatlangan bo‘lsa-da, parlament taklifni rad etdi. Biroq, Birinchi jahon urushi paytida Germaniya ko‘mirni tejash maqsadida DSTni rasman joriy qilgan birinchi mamlakat bo‘lganidan keyin, 1916-yilda Britaniya, Frantsiya va AQSh ham qo‘shildi.
DST atrofida turli afsonalar tarqalgan, masalan, Benjamin Franklinning DSTni ixtiro qilganligi haqidagi noto‘g‘ri tushuncha, aslida u 1784-yilda Parijda yashab, ertalab quyoshning erta chiqishidan hayratda qolgan va tabiiy yorug‘likdan foydalanish orqali shamni tejashni taklif qilgan satirik inshoni edi. Yana bir afsona DSTning fermerlarga yordam berishidir, ammo chorva mollari inson soatlariga moslashmaydi va jadval o‘zgarishi tartibni buzadi. Shuningdek, AQShda shirinlik sanoati lobbichilari 2005-yilda DSTni noyabrning birinchi yakshanbasigacha uzaytirishga undash uchun senat o‘rindig‘lariga konfet qo‘yganliklari haqidagi da’volar mavjud, bu Xellouin (31-oktabr) dan keyin konfet savdosini oshirish maqsadida edi, garchi konfet sanoati vakillari buni rad etgan bo‘lsa-da.
DST nafaqat vaqtni, balki tanani va xatti-harakatlarni ham buzadi. 2012-yilda “Journal of Applied Psychology” jurnalida chop etilgan tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, bahorgi soat o‘zgarishidan keyingi dushanba kuni ish joyida shaxsiy internet brauzerlaridan foydalanish (“sayberloafing”) oshadi, chunki uyqusiz xodimlar ishiga diqqat qaratishda qiynaladi. 2020-yilda “Current Biology” jurnalida chop etilgan tadqiqot esa AQShda bahorgi vaqt o‘zgarishidan keyingi haftada o‘limga olib keladigan avtohalokatlar 6% ga oshishini aniqladi. Bu xavflar DSTning salbiy ta’sirini ko‘rsatadi.
DSTning notekis amalga oshirilishi siyosiy munozaralarga sabab bo‘lmoqda. AQShda 2022-yilda DSTni doimiy qilish uchun “Quyoshni himoya qilish to‘g‘risida”gi qonun Senat tomonidan qabul qilindi, ammo Vakillar palatasida to‘xtab qoldi. Prezident Tramp 2025-yil aprelida Truth Social platformasida palatalarni “kun oxirida ko‘proq yorug‘lik uchun” kurashishga chaqirib, soat o‘zgarishini “JUDDA QIMMATLI VOQEA” deb ta’rifladi. 2026-yil fevralidagi YouGov so‘roviga ko‘ra, amerikaliklarning 64% vaqt o‘zgarishlarini butunlay bekor qilishni afzal ko‘radi, ko‘pchilik keyinroq quyosh chiqishi va botishi bilan doimiy DSTni ma’qullaydi. Yevropa Ittifoqi ham DSTni bekor qilishni muhokama qilmoqda, ammo hozircha aholi 29-martda bir soat uyqu yo‘qotishidan norozi bo‘lishi va 25-oktabrda qayta soat orqaga surilganda dam olishi mumkin.
Source: www.dw.com